MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय स्वातंत्र्य आणि फाळणी (१९४७) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय स्वातंत्र्य आणि फाळणी (१९४७)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

१९४७ चा भारतीय स्वातंत्र्य कायदा हा भारताच्या इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा आहे. या कायद्यामुळे भारताला ब्रिटीश राजवटीतून स्वातंत्र्य मिळाले, परंतु त्याच वेळी देशाची फाळणी होऊन भारत आणि पाकिस्तान हे दोन स्वतंत्र देश अस्तित्वात आले.

सविस्तर माहिती

दुसऱ्या महायुद्धानंतर ब्रिटीश सरकारला भारतात आपली सत्ता टिकवून ठेवणे कठीण झाले होते. लॉर्ड माउंटबॅटन यांनी ३ जून १९४७ रोजी फाळणीची योजना मांडली. या योजनेनुसार भारत आणि पाकिस्तान अशी दोन स्वतंत्र राष्ट्रे निर्माण करण्याचे ठरले. ब्रिटिश संसदेने १८ जुलै १९४७ रोजी 'भारतीय स्वातंत्र्य कायदा' मंजूर केला. १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला, तर १४ ऑगस्ट १९४७ रोजी पाकिस्तानची निर्मिती झाली.

महत्त्वाच्या संज्ञा

माउंटबॅटन योजना

३ जून १९४७ रोजी लॉर्ड माउंटबॅटन यांनी मांडलेली भारत आणि पाकिस्तान फाळणीची योजना.

रेडक्लिफ रेषा

भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील सीमा निश्चित करणारी रेषा, जी सर सिरिल रेडक्लिफ यांनी आखली होती.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • भारतीय स्वातंत्र्य कायदा १८ जुलै १९४७ रोजी मंजूर झाला.
  • लॉर्ड माउंटबॅटन हे भारताचे शेवटचे व्हाइसरॉय होते.
  • फाळणीमुळे पंजाब आणि बंगाल या प्रांतांचे विभाजन झाले.
  • संस्थानांना भारत किंवा पाकिस्तानमध्ये सामील होण्याचा किंवा स्वतंत्र राहण्याचा पर्याय देण्यात आला होता.
  • १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताला स्वातंत्र्य मिळाले.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल लॉर्ड माउंटबॅटन होते.
  • स्वतंत्र भारताचे पहिले भारतीय गव्हर्नर जनरल सी. राजगोपालाचारी होते.
  • फाळणीच्या वेळी झालेल्या दंगलींमध्ये लाखो लोकांचे स्थलांतर झाले.
  • भारतीय स्वातंत्र्य कायद्यानुसार ब्रिटीश राजसत्तेचा भारतावरील अधिकार समाप्त झाला.

उदाहरणे

संस्थानांचे विलीनीकरण

सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी ५६० पेक्षा जास्त संस्थानांना भारतीय संघराज्यात सामील करून घेण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

स्वातंत्र्य कायद्यातील महत्त्वाच्या तारखा लक्षात ठेवा.
माउंटबॅटन योजनेतील मुख्य तरतुदींवर लक्ष द्या.
फाळणीच्या वेळी झालेल्या सीमा आयोगाचे अध्यक्ष कोण होते हे लक्षात ठेवा (सर सिरिल रेडक्लिफ).
संस्थानांच्या विलीनीकरणातील सरदार पटेलांचे योगदान महत्त्वाचे आहे.

⚠️ सामान्य चुका

भारत आणि पाकिस्तानच्या स्वातंत्र्य दिनाच्या तारखांमध्ये गोंधळ करणे.
माउंटबॅटन योजना आणि कॅबिनेट मिशन योजना यातील फरक न समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतीय स्वातंत्र्य कायदा ब्रिटिश संसदेत कधी मंजूर झाला?
अ३ जून १९४७
ब१८ जुलै १९४७
क१५ ऑगस्ट १९४७
ड२६ जानेवारी १९४७
योग्य उत्तर: ब) १८ जुलै १९४७

स्पष्टीकरण: भारतीय स्वातंत्र्य कायदा १८ जुलै १९४७ रोजी ब्रिटिश संसदेत मंजूर झाला.
2. भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील सीमा निश्चित करण्यासाठी कोणत्या आयोगाची स्थापना केली होती?
अमाउंटबॅटन आयोग
बकॅबिनेट मिशन
करेडक्लिफ सीमा आयोग
डसायमन कमिशन
योग्य उत्तर: क) रेडक्लिफ सीमा आयोग

स्पष्टीकरण: सर सिरिल रेडक्लिफ यांच्या अध्यक्षतेखाली रेडक्लिफ सीमा आयोग स्थापन करण्यात आला होता.
3. स्वतंत्र भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल कोण होते?
अजवाहरलाल नेहरू
बसी. राजगोपालाचारी
कलॉर्ड माउंटबॅटन
डडॉ. राजेंद्र प्रसाद
योग्य उत्तर: क) लॉर्ड माउंटबॅटन

स्पष्टीकरण: स्वातंत्र्यानंतर लॉर्ड माउंटबॅटन हे भारताचे पहिले गव्हर्नर जनरल राहिले.
4. ३ जून १९४७ ची योजना कशाशी संबंधित आहे?
असंविधान निर्मिती
बभारत-पाकिस्तान फाळणी
कस्वदेशी चळवळ
डजालियनवाला बाग हत्याकांड
योग्य उत्तर: ब) भारत-पाकिस्तान फाळणी

स्पष्टीकरण: ३ जून १९४७ ची योजना ही भारत आणि पाकिस्तानच्या फाळणीशी संबंधित होती.
5. पाकिस्तानची निर्मिती कोणत्या दिवशी झाली?
अ१४ ऑगस्ट १९४७
ब१५ ऑगस्ट १९४७
क१६ ऑगस्ट १९४७
ड२६ जानेवारी १९४७
योग्य उत्तर: अ) १४ ऑगस्ट १९४७

स्पष्टीकरण: पाकिस्तानची अधिकृत निर्मिती १४ ऑगस्ट १९४७ रोजी झाली.
6. संस्थानांच्या विलीनीकरणाचे शिल्पकार कोणाला मानले जाते?
अमहात्मा गांधी
बजवाहरलाल नेहरू
कसरदार वल्लभभाई पटेल
डसुभाषचंद्र बोस
योग्य उत्तर: क) सरदार वल्लभभाई पटेल

स्पष्टीकरण: सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी संस्थानांचे भारतात विलीनीकरण करण्यात मोलाची कामगिरी केली.
7. भारतीय स्वातंत्र्य कायद्यानुसार भारताचे स्वरूप काय होते?
अब्रिटीश वसाहत
बदोन स्वतंत्र अधिराज्ये (Dominions)
कएकच राष्ट्र
डप्रजासत्ताक
योग्य उत्तर: ब) दोन स्वतंत्र अधिराज्ये (Dominions)

स्पष्टीकरण: या कायद्यानुसार भारत आणि पाकिस्तान ही दोन स्वतंत्र अधिराज्ये निर्माण झाली.
8. फाळणीच्या वेळी कोणत्या दोन प्रांतांचे विभाजन झाले?
अमहाराष्ट्र आणि गुजरात
बपंजाब आणि बंगाल
कउत्तर प्रदेश आणि बिहार
डमद्रास आणि मुंबई
योग्य उत्तर: ब) पंजाब आणि बंगाल

स्पष्टीकरण: फाळणीच्या वेळी पंजाब आणि बंगाल या दोन प्रांतांचे विभाजन झाले.
9. स्वतंत्र भारताचे पहिले भारतीय गव्हर्नर जनरल कोण होते?
अलॉर्ड माउंटबॅटन
बसी. राजगोपालाचारी
कडॉ. बी. आर. आंबेडकर
डजवाहरलाल नेहरू
योग्य उत्तर: ब) सी. राजगोपालाचारी

स्पष्टीकरण: सी. राजगोपालाचारी हे स्वतंत्र भारताचे पहिले आणि शेवटचे भारतीय गव्हर्नर जनरल होते.
10. ब्रिटिश राजसत्तेचा भारतावरील अधिकार कोणत्या कायद्याने समाप्त झाला?
अ१९३५ चा कायदा
ब१९१९ चा कायदा
कभारतीय स्वातंत्र्य कायदा १९४७
डरॉलेट ॲक्ट
योग्य उत्तर: क) भारतीय स्वातंत्र्य कायदा १९४७

स्पष्टीकरण: भारतीय स्वातंत्र्य कायदा १९४७ मुळे ब्रिटीश राजसत्तेचा भारतावरील अधिकार समाप्त झाला.
11. फाळणीच्या वेळी भारताचे व्हाइसरॉय कोण होते?
अलॉर्ड वेव्हेल
बलॉर्ड माउंटबॅटन
कलॉर्ड कर्झन
डलॉर्ड डलहौसी
योग्य उत्तर: ब) लॉर्ड माउंटबॅटन

स्पष्टीकरण: फाळणीच्या वेळी लॉर्ड माउंटबॅटन हे भारताचे व्हाइसरॉय होते.
12. भारतीय स्वातंत्र्य कायद्याची घोषणा कोणी केली होती?
अक्लीमेंट ॲटली
बविन्स्टन चर्चिल
कलॉर्ड माउंटबॅटन
डजॉर्ज सहावा
योग्य उत्तर: अ) क्लीमेंट ॲटली

स्पष्टीकरण: ब्रिटिश पंतप्रधान क्लीमेंट ॲटली यांनी भारताला स्वातंत्र्य देण्याची घोषणा केली होती.
13. फाळणीनंतर भारतात किती संस्थाने होती?
अ५००
ब५६० पेक्षा जास्त
क१००
ड२००
योग्य उत्तर: ब) ५६० पेक्षा जास्त

स्पष्टीकरण: भारतात फाळणीच्या वेळी ५६० पेक्षा जास्त संस्थाने होती.
14. रेडक्लिफ रेषा ही कोणत्या दोन देशांमधील सीमा आहे?
अभारत-चीन
बभारत-पाकिस्तान
कभारत-नेपाळ
डभारत-म्यानमार
योग्य उत्तर: ब) भारत-पाकिस्तान

स्पष्टीकरण: रेडक्लिफ रेषा भारत आणि पाकिस्तान यांच्यातील सीमा आहे.
15. भारतीय स्वातंत्र्य कायदा कोणत्या तारखेला लागू झाला?
अ१५ ऑगस्ट १९४७
ब१४ ऑगस्ट १९४७
क१८ जुलै १९४७
ड२६ जानेवारी १९५०
योग्य उत्तर: अ) १५ ऑगस्ट १९४७

स्पष्टीकरण: भारतीय स्वातंत्र्य कायदा १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी अंमलात आला.
16. फाळणीच्या वेळी कोणत्या नेत्याने फाळणीला विरोध केला होता?
अमहात्मा गांधी
बमोहम्मद अली जिना
कजवाहरलाल नेहरू
डसरदार पटेल
योग्य उत्तर: अ) महात्मा गांधी

स्पष्टीकरण: महात्मा गांधींनी फाळणीला तीव्र विरोध केला होता.
17. भारतीय स्वातंत्र्य कायद्यानुसार संस्थानांना कोणता पर्याय दिला होता?
अकेवळ भारतात सामील होणे
बकेवळ पाकिस्तानात सामील होणे
कभारत किंवा पाकिस्तानात सामील होणे किंवा स्वतंत्र राहणे
डब्रिटीश राजवटीत राहणे
योग्य उत्तर: क) भारत किंवा पाकिस्तानात सामील होणे किंवा स्वतंत्र राहणे

स्पष्टीकरण: संस्थानांना भारत किंवा पाकिस्तानमध्ये सामील होण्याचा किंवा स्वतंत्र राहण्याचा पर्याय होता.
18. फाळणीच्या वेळी कोणत्या प्रांताचे विभाजन झाले नाही?
अपंजाब
बबंगाल
कसिंध
डवरीलपैकी सर्व
योग्य उत्तर: क) सिंध

स्पष्टीकरण: पंजाब आणि बंगालचे विभाजन झाले, परंतु सिंध प्रांत पूर्णपणे पाकिस्तानात गेला.
19. भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी कोणत्या मिशनने शिफारस केली होती?
अकॅबिनेट मिशन
बसायमन कमिशन
कक्रिप्स मिशन
डहंटर कमिशन
योग्य उत्तर: अ) कॅबिनेट मिशन

स्पष्टीकरण: कॅबिनेट मिशनने भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी आणि संविधान सभेसाठी शिफारस केली होती.
20. भारतीय स्वातंत्र्य कायद्याचे मुख्य उद्दिष्ट काय होते?
अब्रिटीश सत्तेचे बळकटीकरण
बभारताचे विभाजन आणि सत्ता हस्तांतरण
कनवीन कर प्रणाली
डशिक्षण सुधारणा
योग्य उत्तर: ब) भारताचे विभाजन आणि सत्ता हस्तांतरण

स्पष्टीकरण: या कायद्याचे मुख्य उद्दिष्ट भारताचे विभाजन करून सत्ता हस्तांतरित करणे हे होते.