सविनय कायदेभंग चळवळ (१९३०) | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
सविनय कायदेभंग चळवळ (१९३०)
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
सविनय कायदेभंग चळवळ ही भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक अत्यंत महत्त्वाची आणि निर्णायक चळवळ होती. महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखाली सुरू झालेली ही चळवळ ब्रिटिश सत्तेच्या अन्यायी कायद्यांना अहिंसक मार्गाने विरोध करण्यासाठी सुरू करण्यात आली होती.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
ब्रिटिश सरकारचे अन्यायकारक कायदे शांततापूर्ण आणि अहिंसक मार्गाने मोडणे.
मिठाचा कायदा मोडण्यासाठी गांधीजींनी साबरमती ते दांडी असा केलेला पायी प्रवास.
महत्त्वाचे मुद्दे
- चळवळीची सुरुवात १२ मार्च १९३० रोजी झाली.
- गांधीजींनी ७८ अनुयायांसह दांडी यात्रा केली.
- मिठाचा कायदा मोडणे हे या चळवळीचे मुख्य प्रतीक होते.
- महाराष्ट्रात वडाळा, शिरोडा आणि मालवण येथे मिठाचे सत्याग्रह झाले.
- पेशावरमध्ये खान अब्दुल गफार खान यांनी 'खुदाई खिदमतगार' संघटनेद्वारे चळवळ चालवली.
महत्त्वाची तथ्ये
- गांधी-आयर्विन करार ५ मार्च १९३१ रोजी झाला.
- सरोजिनी नायडू यांनी धरसाणा येथील मिठाच्या सत्याग्रहाचे नेतृत्व केले.
- या चळवळीमुळे ब्रिटिश सरकारला गोलमेज परिषदेसाठी काँग्रेसला बोलावणे भाग पडले.
- महाराष्ट्रात सोलापूर येथे सत्याग्रहींनी मोठा लढा दिला, ज्यामुळे तिथे मार्शल लॉ लागू करण्यात आला होता.
उदाहरणे
महाराष्ट्रातील जंगल सत्याग्रह
महाराष्ट्रात जिथे मीठ तयार करणे शक्य नव्हते, तिथे लोकांनी जंगल कायदे मोडून जंगल सत्याग्रह केले (उदा. संगमनेर, बिलाशी).
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: १२ मार्च १९३० रोजी दांडी यात्रेने या चळवळीची सुरुवात झाली.
स्पष्टीकरण: गांधीजींनी साबरमती आश्रमातून ७८ अनुयायांसह दांडी यात्रा सुरू केली होती.
स्पष्टीकरण: गांधीजी ६ एप्रिल १९३० रोजी दांडीला पोहोचले आणि मिठाचा कायदा मोडला.
स्पष्टीकरण: धरसाणा येथील सत्याग्रहाचे नेतृत्व सरोजिनी नायडू यांनी केले होते.
स्पष्टीकरण: पेशावरमध्ये खान अब्दुल गफार खान यांनी 'खुदाई खिदमतगार' संघटनेद्वारे नेतृत्व केले.
स्पष्टीकरण: गांधी-आयर्विन करार ५ मार्च १९३१ रोजी झाला.
स्पष्टीकरण: पुणे हे समुद्रकिनारी नसल्यामुळे तिथे मिठाचा सत्याग्रह झाला नाही.
स्पष्टीकरण: सोलापूरमधील तीव्र आंदोलनामुळे ब्रिटिश सरकारने तिथे मार्शल लॉ लागू केला होता.
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्रात बिलाशी, संगमनेर आणि पुसद या ठिकाणी जंगल सत्याग्रह झाले.
स्पष्टीकरण: ब्रिटिश सरकारचे अन्यायकारक कायदे अहिंसक मार्गाने मोडणे हे मुख्य उद्दिष्ट होते.
स्पष्टीकरण: गांधीजींनी लॉर्ड आयर्विन यांना पत्र लिहून ११ मागण्या मांडल्या होत्या.
स्पष्टीकरण: परदेशी माल, सरकारी शाळा आणि नोकऱ्या या सर्वांवर बहिष्कार टाकण्यात आला होता.
स्पष्टीकरण: दांडी यात्रा १२ मार्च ते ६ एप्रिल अशी एकूण २४ दिवसांची होती.
स्पष्टीकरण: चळवळीच्या काळात १९३० मध्ये पहिली गोलमेज परिषद झाली होती.
स्पष्टीकरण: वडाळा येथील मिठाच्या सत्याग्रहाचे नेतृत्व शंकरराव देव यांनी केले होते.
स्पष्टीकरण: मिठाच्या सत्याग्रहाने सुरुवात झाल्यामुळे याला मिठाचा सत्याग्रह असेही म्हणतात.
स्पष्टीकरण: गांधीजींनी साबरमती आश्रमातून दांडी यात्रेला सुरुवात केली.
स्पष्टीकरण: या चळवळीत स्त्रियांनी मोठ्या प्रमाणात सहभाग नोंदवला होता.
स्पष्टीकरण: ब्रिटिश सरकारने मिठावर कर लावून भारतीयांना मीठ तयार करण्यास बंदी घातली होती.
स्पष्टीकरण: गांधी-आयर्विन करारामुळे गांधीजींनी चळवळ स्थगित केली होती.