MahaExam अभ्यास नोट्स

सविनय कायदेभंग चळवळ (१९३०) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

सविनय कायदेभंग चळवळ (१९३०)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

सविनय कायदेभंग चळवळ ही भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक अत्यंत महत्त्वाची आणि निर्णायक चळवळ होती. महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखाली सुरू झालेली ही चळवळ ब्रिटिश सत्तेच्या अन्यायी कायद्यांना अहिंसक मार्गाने विरोध करण्यासाठी सुरू करण्यात आली होती.

सविस्तर माहिती

१९३० मध्ये महात्मा गांधींनी ब्रिटिश सरकारकडे ११ मागण्या केल्या होत्या. सरकारने या मागण्यांकडे दुर्लक्ष केल्यामुळे गांधीजींनी सविनय कायदेभंग चळवळ सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. या चळवळीची सुरुवात 'दांडी यात्रा' (मिठाचा सत्याग्रह) करून झाली. १२ मार्च १९३० रोजी गांधीजींनी साबरमती आश्रमातून दांडीकडे प्रस्थान केले आणि ६ एप्रिल १९३० रोजी दांडी येथे समुद्रकिनारी मीठ उचलून मिठाचा कायदा मोडला. या चळवळीत संपूर्ण भारतातून जनतेने उत्स्फूर्त सहभाग नोंदवला. परदेशी मालावर बहिष्कार, दारूबंदी, जंगल सत्याग्रह आणि कर न भरण्याची मोहीम हे या चळवळीचे प्रमुख पैलू होते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

सविनय कायदेभंग

ब्रिटिश सरकारचे अन्यायकारक कायदे शांततापूर्ण आणि अहिंसक मार्गाने मोडणे.

दांडी यात्रा

मिठाचा कायदा मोडण्यासाठी गांधीजींनी साबरमती ते दांडी असा केलेला पायी प्रवास.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • चळवळीची सुरुवात १२ मार्च १९३० रोजी झाली.
  • गांधीजींनी ७८ अनुयायांसह दांडी यात्रा केली.
  • मिठाचा कायदा मोडणे हे या चळवळीचे मुख्य प्रतीक होते.
  • महाराष्ट्रात वडाळा, शिरोडा आणि मालवण येथे मिठाचे सत्याग्रह झाले.
  • पेशावरमध्ये खान अब्दुल गफार खान यांनी 'खुदाई खिदमतगार' संघटनेद्वारे चळवळ चालवली.

महत्त्वाची तथ्ये

  • गांधी-आयर्विन करार ५ मार्च १९३१ रोजी झाला.
  • सरोजिनी नायडू यांनी धरसाणा येथील मिठाच्या सत्याग्रहाचे नेतृत्व केले.
  • या चळवळीमुळे ब्रिटिश सरकारला गोलमेज परिषदेसाठी काँग्रेसला बोलावणे भाग पडले.
  • महाराष्ट्रात सोलापूर येथे सत्याग्रहींनी मोठा लढा दिला, ज्यामुळे तिथे मार्शल लॉ लागू करण्यात आला होता.

उदाहरणे

महाराष्ट्रातील जंगल सत्याग्रह

महाराष्ट्रात जिथे मीठ तयार करणे शक्य नव्हते, तिथे लोकांनी जंगल कायदे मोडून जंगल सत्याग्रह केले (उदा. संगमनेर, बिलाशी).

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

दांडी यात्रेची तारीख आणि ठिकाण लक्षात ठेवा.
महाराष्ट्रातील प्रमुख सत्याग्रहांची ठिकाणे आणि त्यांचे नेते यांची यादी करा.
गांधी-आयर्विन कराराचा परिणाम काय झाला हे समजून घ्या.
चळवळीतील महिलांचा सहभाग आणि प्रमुख नेत्यांची नावे लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

असहकार चळवळ आणि सविनय कायदेभंग चळवळ यांच्यातील फरक विसरणे.
दांडी यात्रेची सुरुवात आणि मिठाचा कायदा मोडल्याची तारीख यात गोंधळ करणे.
महाराष्ट्रातील जंगल सत्याग्रहाच्या ठिकाणांकडे दुर्लक्ष करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. सविनय कायदेभंग चळवळीची सुरुवात कोणत्या घटनेने झाली?
अअसहकार आंदोलन
बदांडी यात्रा
कचले जाव आंदोलन
डरौलेट कायदा
योग्य उत्तर: ब) दांडी यात्रा

स्पष्टीकरण: १२ मार्च १९३० रोजी दांडी यात्रेने या चळवळीची सुरुवात झाली.
2. गांधीजींनी दांडी यात्रा किती अनुयायांसह सुरू केली होती?
अ७०
ब७५
क७८
ड८०
योग्य उत्तर: क) ७८

स्पष्टीकरण: गांधीजींनी साबरमती आश्रमातून ७८ अनुयायांसह दांडी यात्रा सुरू केली होती.
3. मिठाचा कायदा मोडण्यासाठी गांधीजींनी दांडी येथे कोणत्या दिवशी पोहोचले?
अ५ एप्रिल १९३०
ब६ एप्रिल १९३०
क१२ मार्च १९३०
ड१५ एप्रिल १९३०
योग्य उत्तर: ब) ६ एप्रिल १९३०

स्पष्टीकरण: गांधीजी ६ एप्रिल १९३० रोजी दांडीला पोहोचले आणि मिठाचा कायदा मोडला.
4. धरसाणा येथील मिठाच्या सत्याग्रहाचे नेतृत्व कोणी केले?
अजवाहरलाल नेहरू
बसरोजिनी नायडू
कसुभाषचंद्र बोस
डवल्लभभाई पटेल
योग्य उत्तर: ब) सरोजिनी नायडू

स्पष्टीकरण: धरसाणा येथील सत्याग्रहाचे नेतृत्व सरोजिनी नायडू यांनी केले होते.
5. पेशावरमध्ये सविनय कायदेभंग चळवळीचे नेतृत्व कोणी केले?
अखान अब्दुल गफार खान
बमौलाना आझाद
कशौकत अली
डमोहम्मद अली
योग्य उत्तर: अ) खान अब्दुल गफार खान

स्पष्टीकरण: पेशावरमध्ये खान अब्दुल गफार खान यांनी 'खुदाई खिदमतगार' संघटनेद्वारे नेतृत्व केले.
6. गांधी-आयर्विन करार कोणत्या वर्षी झाला?
अ१९२९
ब१९३०
क१९३१
ड१९३२
योग्य उत्तर: क) १९३१

स्पष्टीकरण: गांधी-आयर्विन करार ५ मार्च १९३१ रोजी झाला.
7. महाराष्ट्रात मिठाचा सत्याग्रह कोठे झाला नाही?
अवडाळा
बशिरोडा
कमालवण
डपुणे
योग्य उत्तर: ड) पुणे

स्पष्टीकरण: पुणे हे समुद्रकिनारी नसल्यामुळे तिथे मिठाचा सत्याग्रह झाला नाही.
8. सविनय कायदेभंग चळवळीच्या वेळी सोलापूरमध्ये काय लागू करण्यात आले होते?
अकलम १४४
बमार्शल लॉ
कआणीबाणी
डसंचारबंदी
योग्य उत्तर: ब) मार्शल लॉ

स्पष्टीकरण: सोलापूरमधील तीव्र आंदोलनामुळे ब्रिटिश सरकारने तिथे मार्शल लॉ लागू केला होता.
9. जंगल सत्याग्रह महाराष्ट्रात कोणत्या ठिकाणी झाला?
अबिलाशी
बसंगमनेर
कपुसद
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्रात बिलाशी, संगमनेर आणि पुसद या ठिकाणी जंगल सत्याग्रह झाले.
10. सविनय कायदेभंग चळवळीचे मुख्य उद्दिष्ट काय होते?
अब्रिटिश सरकारला सहकार्य करणे
बअन्यायी कायदे मोडणे
कस्वराज्य मिळवणे
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ब) अन्यायी कायदे मोडणे

स्पष्टीकरण: ब्रिटिश सरकारचे अन्यायकारक कायदे अहिंसक मार्गाने मोडणे हे मुख्य उद्दिष्ट होते.
11. गांधीजींनी कोणत्या व्हाइसरॉयला पत्र लिहून आपल्या मागण्या मांडल्या होत्या?
अलॉर्ड डलहौसी
बलॉर्ड कर्झन
कलॉर्ड आयर्विन
डलॉर्ड माउंटबॅटन
योग्य उत्तर: क) लॉर्ड आयर्विन

स्पष्टीकरण: गांधीजींनी लॉर्ड आयर्विन यांना पत्र लिहून ११ मागण्या मांडल्या होत्या.
12. सविनय कायदेभंग चळवळीत कोणत्या गोष्टीवर बहिष्कार टाकण्यात आला?
अपरदेशी माल
बसरकारी शाळा
कसरकारी नोकऱ्या
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: परदेशी माल, सरकारी शाळा आणि नोकऱ्या या सर्वांवर बहिष्कार टाकण्यात आला होता.
13. दांडी यात्रा किती दिवसांची होती?
अ२० दिवस
ब२४ दिवस
क३० दिवस
ड१५ दिवस
योग्य उत्तर: ब) २४ दिवस

स्पष्टीकरण: दांडी यात्रा १२ मार्च ते ६ एप्रिल अशी एकूण २४ दिवसांची होती.
14. सविनय कायदेभंग चळवळीच्या काळात कोणत्या गोलमेज परिषदेचे आयोजन केले होते?
अपहिली
बदुसरी
कतिसरी
डचौथी
योग्य उत्तर: अ) पहिली

स्पष्टीकरण: चळवळीच्या काळात १९३० मध्ये पहिली गोलमेज परिषद झाली होती.
15. महाराष्ट्रातील वडाळा येथील मिठाच्या सत्याग्रहाचे नेतृत्व कोणी केले?
अशंकरराव देव
बबापूजी अणे
कविठ्ठलभाई पटेल
डजवाहरलाल नेहरू
योग्य उत्तर: अ) शंकरराव देव

स्पष्टीकरण: वडाळा येथील मिठाच्या सत्याग्रहाचे नेतृत्व शंकरराव देव यांनी केले होते.
16. सविनय कायदेभंग चळवळीचे दुसरे नाव काय आहे?
अमिठाचा सत्याग्रह
बअसहकार चळवळ
कभारत छोडो
डस्वदेशी चळवळ
योग्य उत्तर: अ) मिठाचा सत्याग्रह

स्पष्टीकरण: मिठाच्या सत्याग्रहाने सुरुवात झाल्यामुळे याला मिठाचा सत्याग्रह असेही म्हणतात.
17. गांधीजींनी कोणत्या आश्रमातून दांडी यात्रेला सुरुवात केली?
अवर्धा
बसाबरमती
कसेवाग्राम
डपवना
योग्य उत्तर: ब) साबरमती

स्पष्टीकरण: गांधीजींनी साबरमती आश्रमातून दांडी यात्रेला सुरुवात केली.
18. सविनय कायदेभंग चळवळीत स्त्रियांचा सहभाग कसा होता?
अनगण्य
बअत्यंत कमी
कमोठ्या प्रमाणात
डकेवळ शहरात
योग्य उत्तर: क) मोठ्या प्रमाणात

स्पष्टीकरण: या चळवळीत स्त्रियांनी मोठ्या प्रमाणात सहभाग नोंदवला होता.
19. कोणत्या कायद्यामुळे भारतीयांना मीठ तयार करण्यास बंदी होती?
अरौलेट कायदा
बमिठाचा कायदा
कभारतीय परिषद कायदा
डजंगल कायदा
योग्य उत्तर: ब) मिठाचा कायदा

स्पष्टीकरण: ब्रिटिश सरकारने मिठावर कर लावून भारतीयांना मीठ तयार करण्यास बंदी घातली होती.
20. सविनय कायदेभंग चळवळ स्थगित करण्याचा निर्णय कशामुळे घेतला गेला?
अगांधी-आयर्विन करार
बदुसरे महायुद्ध
कनेत्यांची अटक
डआर्थिक मंदी
योग्य उत्तर: अ) गांधी-आयर्विन करार

स्पष्टीकरण: गांधी-आयर्विन करारामुळे गांधीजींनी चळवळ स्थगित केली होती.