MahaExam अभ्यास नोट्स

पर्यावरण प्रदूषण: प्रकार, कारणे आणि परिणाम | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

पर्यावरण प्रदूषण: प्रकार, कारणे आणि परिणाम

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

पर्यावरण प्रदूषण म्हणजे नैसर्गिक पर्यावरणात घातक घटकांचा प्रवेश होणे, ज्यामुळे सजीव सृष्टीवर विपरीत परिणाम होतात. महाराष्ट्र राज्य स्पर्धा परीक्षांमध्ये या घटकावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.

सविस्तर माहिती

प्रदूषण हे प्रामुख्याने हवा, पाणी, जमीन आणि ध्वनी अशा विविध माध्यमांतून पसरते. मानवी हस्तक्षेप, औद्योगिकीकरण आणि शहरीकरण ही प्रदूषणाची प्रमुख कारणे आहेत. प्रदूषकांचे विघटनशील आणि अविघटनशील असे दोन प्रकार पडतात. पर्यावरणाचे संतुलन राखण्यासाठी प्रदूषण नियंत्रण आवश्यक आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

प्रदूषक (Pollutant)

जे घटक पर्यावरणात मिसळून प्रदूषण घडवून आणतात, त्यांना प्रदूषक म्हणतात.

जागतिक तापमानवाढ (Global Warming)

वातावरणातील हरितगृह वायूंच्या वाढीमुळे पृथ्वीच्या सरासरी तापमानात होणारी वाढ.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • हवा प्रदूषणामुळे ओझोन थराचा ऱ्हास होतो.
  • जलप्रदूषणामुळे जलचर प्राण्यांच्या जीवनावर संकट येते.
  • ध्वनी प्रदूषणामुळे मानवी श्रवणशक्तीवर आणि मानसिक आरोग्यावर परिणाम होतो.
  • प्लास्टिक कचरा हा जमिनीच्या प्रदूषणाचा मुख्य घटक आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • ५ जून हा दिवस 'जागतिक पर्यावरण दिन' म्हणून साजरा केला जातो.
  • ओझोन थराचे संरक्षण करण्यासाठी 'मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल' करण्यात आला.
  • भारतात 'केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ' (CPCB) कार्यरत आहे.

उदाहरणे

हवा प्रदूषण

वाहनांमधून बाहेर पडणारा धूर आणि कारखान्यांतील विषारी वायू.

जलप्रदूषण

सांडपाणी आणि औद्योगिक रसायने नद्यांमध्ये सोडणे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

प्रदूषणाशी संबंधित महत्त्वाचे कायदे आणि त्यांची वर्षे लक्षात ठेवा.
हरितगृह वायूंची नावे आणि त्यांचे स्रोत पाठ करा.
पर्यावरण संवर्धनासाठीच्या सरकारी योजनांवर लक्ष केंद्रित करा.

⚠️ सामान्य चुका

प्रदूषणाचे प्रकार आणि त्यांचे परिणाम यात गल्लत करणे.
पर्यावरण कायद्यांची वर्षे चुकीची लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. जागतिक पर्यावरण दिन कधी साजरा केला जातो?
अA) ५ जून
बB) ५ जुलै
कC) १५ ऑगस्ट
डD) २६ जानेवारी
योग्य उत्तर: अ) A) ५ जून

स्पष्टीकरण: दरवर्षी ५ जून रोजी जागतिक पर्यावरण दिन साजरा केला जातो.
2. ओझोन थराचा ऱ्हास होण्यास मुख्यत्वे कोणता वायू कारणीभूत आहे?
अA) कार्बन डायऑक्साइड
बB) क्लोरोफ्लुरोकार्बन्स (CFCs)
कC) मिथेन
डD) नायट्रोजन
योग्य उत्तर: ब) B) क्लोरोफ्लुरोकार्बन्स (CFCs)

स्पष्टीकरण: CFCs मुळे ओझोन थराचे नुकसान होते.
3. ध्वनीची तीव्रता मोजण्याचे एकक कोणते?
अA) हर्ट्झ
बB) डेसिबल
कC) वॅट
डD) ज्यूल
योग्य उत्तर: ब) B) डेसिबल

स्पष्टीकरण: ध्वनीची तीव्रता डेसिबल (dB) मध्ये मोजली जाते.
4. खालीलपैकी कोणता वायू हरितगृह वायू नाही?
अA) कार्बन डायऑक्साइड
बB) मिथेन
कC) नायट्रोजन
डD) नायट्रस ऑक्साईड
योग्य उत्तर: क) C) नायट्रोजन

स्पष्टीकरण: नायट्रोजन हा हरितगृह वायू नाही.
5. पाण्यातील प्रदूषकांचे प्रमाण मोजण्यासाठी कोणती चाचणी वापरतात?
अA) BOD
बB) pH
कC) TDS
डD) वरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) D) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: BOD, pH आणि TDS या सर्व चाचण्या जलप्रदूषण मोजण्यासाठी वापरल्या जातात.
6. अम्ल पर्जन्यासाठी (Acid Rain) कोणते वायू कारणीभूत असतात?
अA) सल्फर डायऑक्साइड आणि नायट्रोजन ऑक्साईड
बB) कार्बन मोनोऑक्साइड
कC) मिथेन
डD) हायड्रोजन
योग्य उत्तर: अ) A) सल्फर डायऑक्साइड आणि नायट्रोजन ऑक्साईड

स्पष्टीकरण: सल्फर आणि नायट्रोजनचे ऑक्साईड्स पावसाच्या पाण्याशी संयोग पावून आम्ल तयार करतात.
7. वातावरणात सर्वाधिक प्रमाणात कोणता वायू असतो?
अA) ऑक्सिजन
बB) नायट्रोजन
कC) कार्बन डायऑक्साइड
डD) हायड्रोजन
योग्य उत्तर: ब) B) नायट्रोजन

स्पष्टीकरण: वातावरणात नायट्रोजनचे प्रमाण सुमारे ७८% आहे.
8. प्लास्टिक प्रदूषण कमी करण्यासाठी कोणता उपाय सर्वोत्तम आहे?
अA) जाळणे
बB) जमिनीत गाडणे
कC) पुनर्वापर (Recycle)
डD) पाण्यात टाकणे
योग्य उत्तर: क) C) पुनर्वापर (Recycle)

स्पष्टीकरण: प्लास्टिकचे पुनर्वापर करणे हा सर्वात पर्यावरणपूरक उपाय आहे.
9. वाहन प्रदूषणात कोणता विषारी वायू बाहेर पडतो?
अA) कार्बन मोनोऑक्साइड
बB) ऑक्सिजन
कC) हेलियम
डD) निऑन
योग्य उत्तर: अ) A) कार्बन मोनोऑक्साइड

स्पष्टीकरण: वाहनांच्या अपूर्ण ज्वलनामुळे कार्बन मोनोऑक्साइड बाहेर पडतो.
10. पर्यावरण संरक्षण कायदा भारतात कोणत्या वर्षी लागू झाला?
अA) १९७२
बB) १९८०
कC) १९८६
डD) १९९०
योग्य उत्तर: क) C) १९८६

स्पष्टीकरण: पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ मध्ये लागू झाला.
11. वातावरणातील ओझोन थर कोणत्या थरात आढळतो?
अA) तपांबर
बB) तांबर (Stratosphere)
कC) दलांबर
डD) आयनांबर
योग्य उत्तर: ब) B) तांबर (Stratosphere)

स्पष्टीकरण: ओझोन थर तांबर (Stratosphere) मध्ये असतो.
12. खालीलपैकी कोणते प्रदूषण 'अदृश्य' प्रदूषण मानले जाते?
अA) हवा
बB) ध्वनी
कC) जल
डD) मृदा
योग्य उत्तर: ब) B) ध्वनी

स्पष्टीकरण: ध्वनी प्रदूषण हे दिसत नसल्यामुळे त्याला अदृश्य प्रदूषण म्हणतात.
13. नदीच्या पाण्याचे प्रदूषण कशाद्वारे मोजले जाते?
अA) BOD
बB) COD
कC) DO
डD) वरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) D) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: BOD, COD आणि DO हे सर्व जलप्रदूषणाचे निर्देशांक आहेत.
14. वातावरणातील तापमानात होणारी वाढ म्हणजे काय?
अA) ओझोन ऱ्हास
बB) जागतिक तापमानवाढ
कC) आम्ल पर्जन्य
डD) हरित क्रांती
योग्य उत्तर: ब) B) जागतिक तापमानवाढ

स्पष्टीकरण: पृथ्वीच्या तापमानात होणारी वाढ म्हणजे ग्लोबल वॉर्मिंग.
15. कोणत्या वायूला 'दमकोंडणारा वायू' (Asphyxiating gas) म्हणतात?
अA) कार्बन मोनोऑक्साइड
बB) कार्बन डायऑक्साइड
कC) नायट्रोजन
डD) ऑक्सिजन
योग्य उत्तर: अ) A) कार्बन मोनोऑक्साइड

स्पष्टीकरण: कार्बन मोनोऑक्साइड रक्तातील हिमोग्लोबिनशी संयोग पावतो, ज्यामुळे गुदमरल्यासारखे होते.
16. वनस्पतींना 'पर्यावरणाची फुफ्फुसे' का म्हणतात?
अA) ती फळे देतात
बB) ती कार्बन डायऑक्साइड शोषून ऑक्सिजन सोडतात
कC) ती सावली देतात
डD) ती लाकूड देतात
योग्य उत्तर: ब) B) ती कार्बन डायऑक्साइड शोषून ऑक्सिजन सोडतात

स्पष्टीकरण: प्रकाशसंश्लेषण प्रक्रियेमुळे वनस्पती हवा शुद्ध ठेवतात.
17. ई-कचरा (E-waste) म्हणजे काय?
अA) खराब झालेले इलेक्ट्रॉनिक साहित्य
बB) शेतीचा कचरा
कC) प्लास्टिक कचरा
डD) अन्न कचरा
योग्य उत्तर: अ) A) खराब झालेले इलेक्ट्रॉनिक साहित्य

स्पष्टीकरण: जुने मोबाईल, संगणक इत्यादींना ई-कचरा म्हणतात.
18. जमिनीचा पोत खराब होण्याचे मुख्य कारण काय?
अA) रासायनिक खतांचा अतिवापर
बB) पाऊस
कC) वारा
डD) सूर्यप्रकाश
योग्य उत्तर: अ) A) रासायनिक खतांचा अतिवापर

स्पष्टीकरण: रासायनिक खतांच्या अतिवापरामुळे जमिनीचा कस कमी होतो.
19. कोणत्या शहरात सर्वाधिक वायू प्रदूषण आढळते?
अA) दिल्ली
बB) मुंबई
कC) पुणे
डD) नागपूर
योग्य उत्तर: अ) A) दिल्ली

स्पष्टीकरण: वायू प्रदूषणाच्या बाबतीत दिल्ली हे भारतातील प्रमुख प्रदूषित शहर आहे.
20. पर्यावरण संवर्धनासाठी 'चिपको आंदोलन' कोणी सुरू केले?
अA) सुंदरलाल बहुगुणा
बB) बाबा आमटे
कC) मेधा पाटकर
डD) अण्णा हजारे
योग्य उत्तर: अ) A) सुंदरलाल बहुगुणा

स्पष्टीकरण: सुंदरलाल बहुगुणा यांनी चिपको आंदोलनाचे नेतृत्व केले होते.
विषयातील सर्व नोट्स