MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतातील प्रमुख पर्यावरण कायदे आणि संरक्षण | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतातील प्रमुख पर्यावरण कायदे आणि संरक्षण

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

पर्यावरणाचे रक्षण आणि संवर्धन करण्यासाठी भारत सरकारने विविध कायदे केले आहेत. हे कायदे नैसर्गिक संसाधनांचे जतन आणि प्रदूषणावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

सविस्तर माहिती

भारताच्या संविधानातील कलम ४८-अ आणि ५१-अ (छ) नुसार पर्यावरणाचे रक्षण करणे हे सरकारचे आणि नागरिकांचे कर्तव्य आहे. १९७२ च्या स्टॉकहोम परिषदेनंतर भारतात पर्यावरण संरक्षणासाठी कायदेशीर चौकटी तयार करण्यास सुरुवात झाली. यामध्ये जल, वायू आणि पर्यावरण संरक्षण कायद्यांचा समावेश होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

पर्यावरण संरक्षण कायदा, १९८६

हा एक 'छत्री कायदा' (Umbrella Legislation) आहे, जो पर्यावरणाच्या संरक्षणासाठी आणि सुधारणेसाठी केंद्र सरकारला व्यापक अधिकार देतो.

वन्यजीव संरक्षण कायदा, १९७२

प्राणी, पक्षी आणि वनस्पतींच्या प्रजातींच्या संरक्षणासाठी आणि त्यांच्या शिकारीवर बंदी घालण्यासाठी केलेला कायदा.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ हा भोपाळ गॅस दुर्घटनेनंतर लागू करण्यात आला.
  • वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ मध्ये एकूण ६ अनुसूची (Schedules) आहेत.
  • जल (प्रदूषण प्रतिबंध व नियंत्रण) कायदा १९७४ मध्ये लागू झाला.
  • वायू (प्रदूषण प्रतिबंध व नियंत्रण) कायदा १९८१ मध्ये लागू झाला.
  • राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरण (NGT) ची स्थापना २०१० मध्ये झाली.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भारताचे पहिले पर्यावरण मंत्री 'दिग्विजय सिंह' होते.
  • पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ हा १९ नोव्हेंबर १९८६ रोजी लागू झाला.
  • वन संवर्धन कायदा १९८० मध्ये लागू झाला.
  • पर्यावरण दिन दरवर्षी ५ जून रोजी साजरा केला जातो.
  • NGT चे मुख्यालय नवी दिल्ली येथे आहे.

उदाहरणे

वन्यजीव संरक्षण कायदा

या कायद्यांतर्गत वाघ, सिंह यांसारख्या दुर्मिळ प्राण्यांची शिकार करणे हा गंभीर गुन्हा आहे.

पर्यावरण संरक्षण कायदा

औद्योगिक कचरा नदीत सोडण्यावर बंदी घालण्यासाठी या कायद्याचा वापर केला जातो.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

कायद्यांची वर्षे (Years) लक्षात ठेवण्यासाठी एक तक्ता तयार करा.
पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ ला 'छत्री कायदा' का म्हणतात, हे समजून घ्या.
वन्यजीव संरक्षण कायद्यातील महत्त्वाच्या कलमांवर लक्ष द्या.
NGT चे कार्य आणि उद्दिष्टे यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

पर्यावरण संरक्षण कायदा आणि वन्यजीव संरक्षण कायदा यांच्या वर्षांमध्ये गल्लत करणे.
NGT ची स्थापना वर्ष चुकीचे लक्षात ठेवणे.
कायद्यांची अंमलबजावणी करणारी संस्था (उदा. CPCB) विसरणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. पर्यावरण संरक्षण कायदा कोणत्या वर्षी लागू करण्यात आला?
अ१९७२
ब१९८०
क१९८६
ड१९९२
योग्य उत्तर: क) १९८६

स्पष्टीकरण: पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ मध्ये लागू करण्यात आला.
2. वन्यजीव संरक्षण कायदा कधी संमत झाला?
अ१९७०
ब१९७२
क१९७४
ड१९८१
योग्य उत्तर: ब) १९७२

स्पष्टीकरण: वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ मध्ये संमत झाला.
3. राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरण (NGT) ची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ२००८
ब२००९
क२०१०
ड२०१२
योग्य उत्तर: क) २०१०

स्पष्टीकरण: NGT ची स्थापना २०१० मध्ये झाली.
4. वायू (प्रदूषण प्रतिबंध व नियंत्रण) कायदा कोणत्या वर्षी लागू झाला?
अ१९७४
ब१९८१
क१९८६
ड१९९१
योग्य उत्तर: ब) १९८१

स्पष्टीकरण: वायू प्रदूषण कायदा १९८१ मध्ये लागू झाला.
5. जल (प्रदूषण प्रतिबंध व नियंत्रण) कायदा कोणत्या वर्षी लागू झाला?
अ१९७२
ब१९७४
क१९७६
ड१९८०
योग्य उत्तर: ब) १९७४

स्पष्टीकरण: जल प्रदूषण कायदा १९७४ मध्ये लागू झाला.
6. वन संवर्धन कायदा कोणत्या वर्षी लागू झाला?
अ१९७२
ब१९७४
क१९८०
ड१९८६
योग्य उत्तर: क) १९८०

स्पष्टीकरण: वन संवर्धन कायदा १९८० मध्ये लागू झाला.
7. पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ ला काय म्हणून ओळखले जाते?
अछत्री कायदा
बवन कायदा
कप्राणी कायदा
डप्रदूषण कायदा
योग्य उत्तर: अ) छत्री कायदा

स्पष्टीकरण: हा कायदा व्यापक असल्याने याला 'छत्री कायदा' (Umbrella Legislation) म्हणतात.
8. भारतीय संविधानातील कोणत्या कलमात पर्यावरणाचे रक्षण करण्याचे कर्तव्य नमूद आहे?
अकलम ४०
बकलम ४८-अ
ककलम ५०
डकलम ६०
योग्य उत्तर: ब) कलम ४८-अ

स्पष्टीकरण: कलम ४८-अ नुसार राज्य पर्यावरणाचे रक्षण आणि सुधारणा करण्याचा प्रयत्न करेल.
9. भारतात 'पर्यावरण दिन' कधी साजरा केला जातो?
अ५ जून
ब५ जुलै
क१५ ऑगस्ट
ड२ ऑक्टोबर
योग्य उत्तर: अ) ५ जून

स्पष्टीकरण: दरवर्षी ५ जून रोजी जागतिक पर्यावरण दिन साजरा केला जातो.
10. वन्यजीव संरक्षण कायद्यात एकूण किती अनुसूची आहेत?
अ४
ब५
क६
ड८
योग्य उत्तर: क) ६

स्पष्टीकरण: वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ मध्ये एकूण ६ अनुसूची आहेत.
11. केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (CPCB) ची स्थापना कोणत्या कायद्यांतर्गत झाली?
अपर्यावरण संरक्षण कायदा
बजल कायदा
कवायू कायदा
डवन्यजीव कायदा
योग्य उत्तर: ब) जल कायदा

स्पष्टीकरण: CPCB ची स्थापना जल (प्रदूषण प्रतिबंध व नियंत्रण) कायदा १९७४ अंतर्गत झाली.
12. ध्वनी प्रदूषण नियम कोणत्या कायद्यांतर्गत येतात?
अपर्यावरण संरक्षण कायदा
बवायू कायदा
कजल कायदा
डवन्यजीव कायदा
योग्य उत्तर: अ) पर्यावरण संरक्षण कायदा

स्पष्टीकरण: ध्वनी प्रदूषण नियम पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ अंतर्गत येतात.
13. NGT चे मुख्यालय कोठे आहे?
अमुंबई
बपुणे
कनवी दिल्ली
डकोलकाता
योग्य उत्तर: क) नवी दिल्ली

स्पष्टीकरण: NGT चे मुख्य कार्यालय नवी दिल्ली येथे आहे.
14. पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ कोणत्या घटनेनंतर लागू झाला?
अजालियनवाला बाग
बभोपाळ गॅस दुर्घटना
कचिपको आंदोलन
डनर्मदा बचाव आंदोलन
योग्य उत्तर: ब) भोपाळ गॅस दुर्घटना

स्पष्टीकरण: १९८४ च्या भोपाळ गॅस दुर्घटनेनंतर हा कायदा लागू करण्यात आला.
15. भारतातील जैवविविधता कायदा कोणत्या वर्षी लागू झाला?
अ२०००
ब२००२
क२००५
ड२०१०
योग्य उत्तर: ब) २००२

स्पष्टीकरण: जैवविविधता कायदा २००२ मध्ये लागू झाला.
16. धोकादायक कचरा व्यवस्थापन नियम कोणत्या कायद्यांतर्गत येतात?
अपर्यावरण संरक्षण कायदा
बवन्यजीव कायदा
कजल कायदा
डवायू कायदा
योग्य उत्तर: अ) पर्यावरण संरक्षण कायदा

स्पष्टीकरण: हे नियम पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ अंतर्गत येतात.
17. वन्यजीव संरक्षण कायद्यानुसार कोणत्या प्राण्याला सर्वाधिक संरक्षण दिले जाते?
अवाघ
बसिंह
कहत्ती
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: अनुसूची १ मध्ये समाविष्ट असलेल्या सर्व प्राण्यांना सर्वाधिक संरक्षण दिले जाते.
18. पर्यावरण संरक्षण कायद्याचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
अकेवळ झाडे लावणे
बकेवळ प्राणी वाचवणे
कपर्यावरणाचे संरक्षण आणि सुधारणा
डकेवळ पाणी वाचवणे
योग्य उत्तर: क) पर्यावरणाचे संरक्षण आणि सुधारणा

स्पष्टीकरण: पर्यावरणाचे संरक्षण आणि सुधारणा करणे हे या कायद्याचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
19. वन्यजीव संरक्षण कायद्यात सुधारणा कोणत्या वर्षी करण्यात आली?
अ२००२
ब२००५
क२००६
ड२००८
योग्य उत्तर: अ) २००२

स्पष्टीकरण: २००२ मध्ये वन्यजीव संरक्षण कायद्यात महत्त्वपूर्ण सुधारणा करण्यात आली.
20. पर्यावरण संरक्षण कायद्यानुसार केंद्र सरकारला काय अधिकार आहेत?
अप्रदूषण मानके ठरवणे
बऔद्योगिक युनिट्स बंद करणे
कपर्यावरण तपासणी करणे
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: केंद्र सरकारला वरील सर्व अधिकार पर्यावरण संरक्षण कायद्यांतर्गत प्राप्त आहेत.