भारतातील प्रमुख पर्यावरण कायदे आणि संरक्षण | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
भारतातील प्रमुख पर्यावरण कायदे आणि संरक्षण
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
पर्यावरणाचे रक्षण आणि संवर्धन करण्यासाठी भारत सरकारने विविध कायदे केले आहेत. हे कायदे नैसर्गिक संसाधनांचे जतन आणि प्रदूषणावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
हा एक 'छत्री कायदा' (Umbrella Legislation) आहे, जो पर्यावरणाच्या संरक्षणासाठी आणि सुधारणेसाठी केंद्र सरकारला व्यापक अधिकार देतो.
प्राणी, पक्षी आणि वनस्पतींच्या प्रजातींच्या संरक्षणासाठी आणि त्यांच्या शिकारीवर बंदी घालण्यासाठी केलेला कायदा.
महत्त्वाचे मुद्दे
- पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ हा भोपाळ गॅस दुर्घटनेनंतर लागू करण्यात आला.
- वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ मध्ये एकूण ६ अनुसूची (Schedules) आहेत.
- जल (प्रदूषण प्रतिबंध व नियंत्रण) कायदा १९७४ मध्ये लागू झाला.
- वायू (प्रदूषण प्रतिबंध व नियंत्रण) कायदा १९८१ मध्ये लागू झाला.
- राष्ट्रीय हरित न्यायाधिकरण (NGT) ची स्थापना २०१० मध्ये झाली.
महत्त्वाची तथ्ये
- भारताचे पहिले पर्यावरण मंत्री 'दिग्विजय सिंह' होते.
- पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ हा १९ नोव्हेंबर १९८६ रोजी लागू झाला.
- वन संवर्धन कायदा १९८० मध्ये लागू झाला.
- पर्यावरण दिन दरवर्षी ५ जून रोजी साजरा केला जातो.
- NGT चे मुख्यालय नवी दिल्ली येथे आहे.
उदाहरणे
वन्यजीव संरक्षण कायदा
या कायद्यांतर्गत वाघ, सिंह यांसारख्या दुर्मिळ प्राण्यांची शिकार करणे हा गंभीर गुन्हा आहे.
पर्यावरण संरक्षण कायदा
औद्योगिक कचरा नदीत सोडण्यावर बंदी घालण्यासाठी या कायद्याचा वापर केला जातो.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ मध्ये लागू करण्यात आला.
स्पष्टीकरण: वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ मध्ये संमत झाला.
स्पष्टीकरण: NGT ची स्थापना २०१० मध्ये झाली.
स्पष्टीकरण: वायू प्रदूषण कायदा १९८१ मध्ये लागू झाला.
स्पष्टीकरण: जल प्रदूषण कायदा १९७४ मध्ये लागू झाला.
स्पष्टीकरण: वन संवर्धन कायदा १९८० मध्ये लागू झाला.
स्पष्टीकरण: हा कायदा व्यापक असल्याने याला 'छत्री कायदा' (Umbrella Legislation) म्हणतात.
स्पष्टीकरण: कलम ४८-अ नुसार राज्य पर्यावरणाचे रक्षण आणि सुधारणा करण्याचा प्रयत्न करेल.
स्पष्टीकरण: दरवर्षी ५ जून रोजी जागतिक पर्यावरण दिन साजरा केला जातो.
स्पष्टीकरण: वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ मध्ये एकूण ६ अनुसूची आहेत.
स्पष्टीकरण: CPCB ची स्थापना जल (प्रदूषण प्रतिबंध व नियंत्रण) कायदा १९७४ अंतर्गत झाली.
स्पष्टीकरण: ध्वनी प्रदूषण नियम पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ अंतर्गत येतात.
स्पष्टीकरण: NGT चे मुख्य कार्यालय नवी दिल्ली येथे आहे.
स्पष्टीकरण: १९८४ च्या भोपाळ गॅस दुर्घटनेनंतर हा कायदा लागू करण्यात आला.
स्पष्टीकरण: जैवविविधता कायदा २००२ मध्ये लागू झाला.
स्पष्टीकरण: हे नियम पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ अंतर्गत येतात.
स्पष्टीकरण: अनुसूची १ मध्ये समाविष्ट असलेल्या सर्व प्राण्यांना सर्वाधिक संरक्षण दिले जाते.
स्पष्टीकरण: पर्यावरणाचे संरक्षण आणि सुधारणा करणे हे या कायद्याचे मुख्य उद्दिष्ट आहे.
स्पष्टीकरण: २००२ मध्ये वन्यजीव संरक्षण कायद्यात महत्त्वपूर्ण सुधारणा करण्यात आली.
स्पष्टीकरण: केंद्र सरकारला वरील सर्व अधिकार पर्यावरण संरक्षण कायद्यांतर्गत प्राप्त आहेत.