MahaExam अभ्यास नोट्स

पर्यावरण संवर्धन आणि संरक्षण | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

पर्यावरण संवर्धन आणि संरक्षण

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

पर्यावरण संवर्धन म्हणजे नैसर्गिक संसाधनांचे जतन, व्यवस्थापन आणि पुनर्वापर करणे, जेणेकरून भविष्यातील पिढ्यांसाठी पृथ्वी सुरक्षित राहील. महाराष्ट्र राज्य स्पर्धा परीक्षांमध्ये या विषयावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.

सविस्तर माहिती

पर्यावरण संवर्धन म्हणजे केवळ झाडे लावणे नव्हे, तर परिसंस्थेचा समतोल राखणे होय. यामध्ये हवा, पाणी, जमीन, जंगल आणि वन्यजीव यांचे संरक्षण करणे समाविष्ट आहे. वाढते प्रदूषण, जागतिक तापमानवाढ (Global Warming) आणि जैवविविधतेचा ऱ्हास या समस्यांवर मात करण्यासाठी शाश्वत विकासाची (Sustainable Development) संकल्पना महत्त्वाची आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

पर्यावरण संवर्धन

नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा ऱ्हास रोखून त्यांचा योग्य वापर करणे आणि निसर्गाचा समतोल राखणे.

शाश्वत विकास

पर्यावरणाची हानी न करता भविष्यातील गरजा लक्षात घेऊन केलेला विकास.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ हा भारताचा महत्त्वाचा कायदा आहे.
  • जैवविविधता कायदा २००२ नुसार स्थानिक जैवविविधतेचे जतन करणे बंधनकारक आहे.
  • वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ अंतर्गत अभयारण्ये आणि राष्ट्रीय उद्यानांची निर्मिती केली जाते.
  • प्लास्टिक बंदी आणि प्रदूषण नियंत्रण हे संवर्धनाचे प्रमुख भाग आहेत.

महत्त्वाची तथ्ये

  • जागतिक पर्यावरण दिन ५ जून रोजी साजरा केला जातो.
  • भारतातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान 'जिम कॉर्बेट' (उत्तराखंड) आहे.
  • महाराष्ट्रातील 'ताडोबा' हे व्याघ्र प्रकल्पासाठी प्रसिद्ध आहे.
  • पर्यावरण संरक्षण कायद्याला 'छत्री कायदा' (Umbrella Legislation) असेही म्हणतात.

उदाहरणे

वन महोत्सव

दरवर्षी जुलै महिन्यात मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण करून वनसंपदा वाढवण्याचा प्रयत्न केला जातो.

पाणी फाऊंडेशन

महाराष्ट्रात जलसंधारणाद्वारे भूजल पातळी वाढवण्यासाठी राबवलेली लोकचळवळ.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

पर्यावरणाशी संबंधित महत्त्वाच्या दिनांकांची यादी करा.
महाराष्ट्रातील प्रमुख राष्ट्रीय उद्याने आणि अभयारण्यांची ठिकाणे लक्षात ठेवा.
पर्यावरणविषयक महत्त्वाच्या कायद्यांची कलमे आणि वर्षे पाठ करा.

⚠️ सामान्य चुका

पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ आणि वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ यांची वर्षे गोंधळात टाकतात, ती नीट लक्षात ठेवा.
केवळ वृक्षारोपणालाच संवर्धन समजणे चुकीचे आहे, जलसंधारण आणि प्रदूषण नियंत्रण तितकेच महत्त्वाचे आहे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. जागतिक पर्यावरण दिन कोणत्या दिवशी साजरा केला जातो?
अ५ जून
ब२२ एप्रिल
क१६ सप्टेंबर
ड२१ मार्च
योग्य उत्तर: अ) ५ जून

स्पष्टीकरण: दरवर्षी ५ जून रोजी जागतिक पर्यावरण दिन साजरा केला जातो.
2. पर्यावरण संरक्षण कायदा कोणत्या वर्षी लागू झाला?
अ१९७२
ब१९८०
क१९८६
ड१९९२
योग्य उत्तर: क) १९८६

स्पष्टीकरण: पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ मध्ये लागू झाला.
3. महाराष्ट्रातील ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अगडचिरोली
बचंद्रपूर
कनागपूर
डभंडारा
योग्य उत्तर: ब) चंद्रपूर

स्पष्टीकरण: ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान चंद्रपूर जिल्ह्यात आहे.
4. वन्यजीव संरक्षण कायदा कोणत्या वर्षी संमत झाला?
अ१९७०
ब१९७२
क१९७४
ड१९८०
योग्य उत्तर: ब) १९७२

स्पष्टीकरण: वन्यजीव संरक्षण कायदा १९७२ मध्ये संमत झाला.
5. ओझोन थराच्या संरक्षणासाठी कोणता प्रोटोकॉल प्रसिद्ध आहे?
अक्योटो प्रोटोकॉल
बमॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल
कपॅरिस करार
डनागोया प्रोटोकॉल
योग्य उत्तर: ब) मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल

स्पष्टीकरण: मॉन्ट्रियल प्रोटोकॉल ओझोन थराच्या संरक्षणाशी संबंधित आहे.
6. शाश्वत विकास ही संकल्पना कशाशी संबंधित आहे?
अकेवळ आर्थिक विकास
बपर्यावरणाचे जतन
कऔद्योगिकीकरण
डशहरीकरण
योग्य उत्तर: ब) पर्यावरणाचे जतन

स्पष्टीकरण: शाश्वत विकास म्हणजे पर्यावरणाचा समतोल राखून केलेला विकास.
7. भारतातील 'वन महोत्सव' उपक्रमाचे जनक कोण आहेत?
अके. एम. मुन्शी
बबाबा आमटे
कसुंदरलाल बहुगुणा
डमेधा पाटकर
योग्य उत्तर: अ) के. एम. मुन्शी

स्पष्टीकरण: के. एम. मुन्शी यांनी १९५० मध्ये वन महोत्सवाची सुरुवात केली.
8. खालीलपैकी कोणता वायू हरितगृह परिणामासाठी (Greenhouse Effect) कारणीभूत आहे?
अनायट्रोजन
बऑक्सिजन
ककार्बन डायऑक्साइड
डहायड्रोजन
योग्य उत्तर: क) कार्बन डायऑक्साइड

स्पष्टीकरण: कार्बन डायऑक्साइड हा प्रमुख हरितगृह वायू आहे.
9. जैवविविधता कायदा भारतात कोणत्या वर्षी लागू झाला?
अ२०००
ब२००२
क२००५
ड२०१०
योग्य उत्तर: ब) २००२

स्पष्टीकरण: जैवविविधता कायदा २००२ मध्ये लागू झाला.
10. महाराष्ट्रातील पहिले अभयारण्य कोणते?
अराधानगरी
बताडोबा
कपेंच
डमेळघाट
योग्य उत्तर: अ) राधानगरी

स्पष्टीकरण: राधानगरी (कोल्हापूर) हे महाराष्ट्रातील पहिले अभयारण्य आहे.
11. पर्यावरण संरक्षणासाठी 'चिपको आंदोलन' कोठे झाले होते?
अहिमाचल प्रदेश
बउत्तराखंड
कमध्य प्रदेश
डराजस्थान
योग्य उत्तर: ब) उत्तराखंड

स्पष्टीकरण: चिपको आंदोलन उत्तराखंडमध्ये झाले होते.
12. वातावरणातील ओझोन थर कोणत्या थरात आढळतो?
अतपांबर
बस्थित्यांबर
कदलांबर
डआयनांबर
योग्य उत्तर: ब) स्थित्यांबर

स्पष्टीकरण: ओझोन थर स्थित्यांबरात (Stratosphere) आढळतो.
13. नॅशनल ग्रीन ट्रिब्युनल (NGT) ची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ२००८
ब२०१०
क२०१२
ड२०१५
योग्य उत्तर: ब) २०१०

स्पष्टीकरण: NGT ची स्थापना २०१० मध्ये झाली.
14. खालीलपैकी कोणता घटक अजैविक (Abiotic) आहे?
अवनस्पती
बप्राणी
कसूक्ष्मजीव
डसूर्यप्रकाश
योग्य उत्तर: ड) सूर्यप्रकाश

स्पष्टीकरण: सूर्यप्रकाश हा अजैविक घटक आहे.
15. प्रोजेक्ट टायगर (व्याघ्र प्रकल्प) भारतात कधी सुरू झाला?
अ१९७१
ब१९७३
क१९७५
ड१९८०
योग्य उत्तर: ब) १९७३

स्पष्टीकरण: प्रोजेक्ट टायगर १९७३ मध्ये सुरू झाला.
16. पाण्याचे प्रदूषण मोजण्यासाठी कोणते मापदंड वापरतात?
अBOD
बCOD
कpH
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: पाण्याच्या गुणवत्तेसाठी BOD, COD आणि pH हे सर्व महत्त्वाचे आहेत.
17. महाराष्ट्रातील 'पेंच' राष्ट्रीय उद्यान कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
अनागपूर
बपुणे
कनाशिक
डसातारा
योग्य उत्तर: अ) नागपूर

स्पष्टीकरण: पेंच राष्ट्रीय उद्यान नागपूर जिल्ह्यात आहे.
18. पर्यावरण शिक्षण केंद्र (CEE) कोठे आहे?
अमुंबई
बपुणे
कअहमदाबाद
डदिल्ली
योग्य उत्तर: क) अहमदाबाद

स्पष्टीकरण: पर्यावरण शिक्षण केंद्र अहमदाबाद येथे आहे.
19. जंगलांचे प्रमाण वाढवण्यासाठी कोणती मोहीम राबवली जाते?
अवृक्षारोपण
बजलसंधारण
कप्रदूषण नियंत्रण
डशहरीकरण
योग्य उत्तर: अ) वृक्षारोपण

स्पष्टीकरण: वृक्षारोपण ही जंगले वाढवण्याची मुख्य मोहीम आहे.
20. पर्यावरण संवर्धनासाठी '३ आर' (3R) चा अर्थ काय?
अReduce, Reuse, Recycle
बRead, Run, Ride
कRest, Relax, Reuse
डNone of these
योग्य उत्तर: अ) Reduce, Reuse, Recycle

स्पष्टीकरण: 3R म्हणजे Reduce (कमी करणे), Reuse (पुनर्वापर), Recycle (पुनर्चक्रण).