MahaExam अभ्यास नोट्स

हवामान बदल: संकल्पना आणि परिणाम | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

हवामान बदल: संकल्पना आणि परिणाम

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

हवामान बदल म्हणजे पृथ्वीच्या सरासरी तापमानात आणि हवामानाच्या पद्धतींमध्ये दीर्घकाळ होणारा बदल. मानवी हस्तक्षेपामुळे वातावरणात वाढलेले हरितगृह वायू याचे मुख्य कारण आहेत.

सविस्तर माहिती

हवामान बदल ही जागतिक समस्या आहे. औद्योगिक क्रांतीनंतर जीवाश्म इंधनांचा (कोळसा, तेल) वापर वाढल्याने वातावरणात कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण वाढले आहे. यामुळे 'ग्रीनहाऊस इफेक्ट' निर्माण होऊन पृथ्वीचे तापमान वाढत आहे, ज्याला 'ग्लोबल वॉर्मिंग' म्हणतात. याचा परिणाम हिमनद्या वितळणे, समुद्राची पातळी वाढणे आणि नैसर्गिक आपत्तींमध्ये वाढ होणे असा होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

ग्लोबल वॉर्मिंग

पृथ्वीच्या वातावरणातील सरासरी तापमानात होणारी निरंतर वाढ.

हरितगृह वायू

वातावरणातील असे वायू जे उष्णता शोषून घेतात, उदा. कार्बन डायऑक्साइड, मिथेन.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • हवामान बदलाचे मुख्य कारण मानवनिर्मित हरितगृह वायू उत्सर्जन आहे.
  • कार्बन डायऑक्साइड (CO2) हा सर्वात मोठा हरितगृह वायू आहे.
  • ओझोन थराचा ऱ्हास आणि हवामान बदल या दोन भिन्न पण संबंधित समस्या आहेत.
  • पॅरिस करार हा हवामान बदलावर नियंत्रण मिळवण्यासाठीचा एक महत्त्वाचा आंतरराष्ट्रीय करार आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) ही हवामान बदलावर अहवाल देणारी प्रमुख जागतिक संस्था आहे.
  • भारताने 'नेट झिरो' उत्सर्जनाचे उद्दिष्ट २०७० पर्यंत पूर्ण करण्याचे जाहीर केले आहे.
  • मिथेन वायू कार्बन डायऑक्साइडपेक्षा अधिक उष्णता शोषून घेतो.

उदाहरणे

समुद्र पातळीत वाढ

ध्रुवीय प्रदेशातील बर्फ वितळल्यामुळे समुद्राची पातळी वाढत आहे, ज्यामुळे किनारपट्टीवरील शहरांना धोका निर्माण झाला आहे.

अनियमित पाऊस

हवामान बदलामुळे पावसाचे चक्र विस्कळीत झाले असून अतिवृष्टी किंवा दुष्काळाच्या घटना वाढल्या आहेत.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

IPCC चे अहवाल आणि त्यातील प्रमुख निष्कर्ष लक्षात ठेवा.
पर्यावरणाशी संबंधित महत्त्वाच्या आंतरराष्ट्रीय परिषदा (COP) आणि त्यांचे ठिकाण पाठ करा.
भारताच्या हवामान कृती आराखड्यावर लक्ष केंद्रित करा.

⚠️ सामान्य चुका

हवामान बदल आणि हवामान (Weather) यातील फरक न समजणे.
ओझोन क्षय आणि ग्लोबल वॉर्मिंग या दोन्ही प्रक्रिया एकच आहेत असे समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. हवामान बदलासाठी खालीलपैकी कोणता वायू मुख्यत्वे जबाबदार आहे?
अऑक्सिजन
बनायट्रोजन
ककार्बन डायऑक्साइड
डहायड्रोजन
योग्य उत्तर: क) कार्बन डायऑक्साइड

स्पष्टीकरण: कार्बन डायऑक्साइड हा हरितगृह परिणामासाठी सर्वाधिक जबाबदार असलेला वायू आहे.
2. ग्लोबल वॉर्मिंग म्हणजे काय?
अपृथ्वीच्या तापमानात घट होणे
बपृथ्वीच्या सरासरी तापमानात वाढ होणे
कपावसाचे प्रमाण कमी होणे
डवातावरणातील ऑक्सिजन वाढणे
योग्य उत्तर: ब) पृथ्वीच्या सरासरी तापमानात वाढ होणे

स्पष्टीकरण: पृथ्वीच्या सरासरी तापमानात होणारी निरंतर वाढ म्हणजे ग्लोबल वॉर्मिंग.
3. IPCC चे मुख्यालय कोठे आहे?
अजिनिव्हा
बन्यूयॉर्क
कपॅरिस
डनवी दिल्ली
योग्य उत्तर: अ) जिनिव्हा

स्पष्टीकरण: IPCC चे मुख्यालय जिनिव्हा, स्वित्झर्लंड येथे आहे.
4. खालीलपैकी कोणता वायू 'हरितगृह वायू' नाही?
अमिथेन
बनायट्रस ऑक्साईड
ककार्बन डायऑक्साइड
डआर्गॉन
योग्य उत्तर: ड) आर्गॉन

स्पष्टीकरण: आर्गॉन हा निष्क्रिय वायू आहे, तो हरितगृह वायू नाही.
5. पॅरिस हवामान करार कोणत्या वर्षी झाला?
अ२०१२
ब२०१५
क२०१८
ड२०२०
योग्य उत्तर: ब) २०१५

स्पष्टीकरण: पॅरिस करार २०१५ मध्ये झाला होता.
6. भारताने 'नेट झिरो' उत्सर्जनाचे उद्दिष्ट कोणत्या वर्षापर्यंत ठेवले आहे?
अ२०४०
ब२०५०
क२०६०
ड२०७०
योग्य उत्तर: ड) २०७०

स्पष्टीकरण: भारताने २०७० पर्यंत नेट झिरो उत्सर्जनाचे उद्दिष्ट ठेवले आहे.
7. ओझोन थर वातावरणाच्या कोणत्या थरात आढळतो?
अतपांबर
बस्थित्यांबर
कदलांबर
डआयनांबर
योग्य उत्तर: ब) स्थित्यांबर

स्पष्टीकरण: ओझोन थर स्थित्यांबर (Stratosphere) मध्ये आढळतो.
8. हवामान बदलाचा सर्वात जास्त परिणाम कशावर होतो?
अशेती
बउद्योग
कशिक्षण
डकला
योग्य उत्तर: अ) शेती

स्पष्टीकरण: हवामान बदलामुळे पावसाचे चक्र बदलल्याने शेतीवर सर्वात जास्त परिणाम होतो.
9. खालीलपैकी कोणता मानवी क्रियाकलाप हवामान बदलास कारणीभूत आहे?
अवृक्षारोपण
बसौर ऊर्जेचा वापर
कजीवाश्म इंधनाचे ज्वलन
डपावसाचे पाणी साठवणे
योग्य उत्तर: क) जीवाश्म इंधनाचे ज्वलन

स्पष्टीकरण: जीवाश्म इंधनाचे ज्वलन केल्याने मोठ्या प्रमाणात कार्बन डायऑक्साइड उत्सर्जित होतो.
10. ओझोन थराच्या ऱ्हासासाठी कोणता वायू मुख्यत्वे कारणीभूत आहे?
अक्लोरोफ्लुरोकार्बन्स (CFCs)
बमिथेन
ककार्बन मोनोऑक्साइड
डनायट्रोजन
योग्य उत्तर: अ) क्लोरोफ्लुरोकार्बन्स (CFCs)

स्पष्टीकरण: CFCs मुळे ओझोन थराचा ऱ्हास होतो.
11. जागतिक हवामान दिन कधी साजरा केला जातो?
अ२२ एप्रिल
ब२३ मार्च
क५ जून
ड१६ सप्टेंबर
योग्य उत्तर: ब) २३ मार्च

स्पष्टीकरण: २३ मार्च रोजी जागतिक हवामान दिन साजरा केला जातो.
12. समुद्र पातळी वाढण्याचे मुख्य कारण काय आहे?
असमुद्रातील कचरा
बहिमनद्यांचे वितळणे
कसमुद्रातील मासेमारी
डसमुद्रातील जहाजे
योग्य उत्तर: ब) हिमनद्यांचे वितळणे

स्पष्टीकरण: ग्लोबल वॉर्मिंगमुळे हिमनद्या वितळत आहेत, ज्यामुळे समुद्राची पातळी वाढत आहे.
13. खालीलपैकी कोणता देश सर्वाधिक कार्बन उत्सर्जन करतो?
अभारत
बचीन
कब्राझील
डऑस्ट्रेलिया
योग्य उत्तर: ब) चीन

स्पष्टीकरण: सध्या चीन हा जगातील सर्वाधिक कार्बन उत्सर्जन करणारा देश आहे.
14. पर्यावरण संरक्षण कायदा भारतात कधी लागू झाला?
अ१९७२
ब१९८०
क१९८६
ड१९९२
योग्य उत्तर: क) १९८६

स्पष्टीकरण: पर्यावरण संरक्षण कायदा १९८६ मध्ये लागू झाला.
15. हरितगृह परिणामाचा शोध कोणी लावला?
अजोसेफ फुरियर
बअल्बर्ट आईन्स्टाईन
कआयझॅक न्यूटन
डथॉमस एडिसन
योग्य उत्तर: अ) जोसेफ फुरियर

स्पष्टीकरण: जोसेफ फुरियर यांनी १८२४ मध्ये हरितगृह परिणामाची संकल्पना मांडली.
16. कार्बन क्रेडिट ही संकल्पना कशाशी संबंधित आहे?
अबँकिंग
बहवामान बदल
कशिक्षण
डआरोग्य
योग्य उत्तर: ब) हवामान बदल

स्पष्टीकरण: कार्बन क्रेडिट ही कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यासाठीची एक बाजार-आधारित यंत्रणा आहे.
17. वातावरणातील मिथेन वायूचे प्रमाण वाढण्याचे मुख्य कारण काय आहे?
अवाहतूक
बशेती आणि पशुपालन
कसौर ऊर्जा
डवनस्पती
योग्य उत्तर: ब) शेती आणि पशुपालन

स्पष्टीकरण: भातशेती आणि पशुपालनामुळे मिथेन वायूचे उत्सर्जन मोठ्या प्रमाणात होते.
18. खालीलपैकी कोणता नैसर्गिक आपत्तीचा प्रकार हवामान बदलामुळे वाढला आहे?
अभूकंप
बज्वालामुखी
कचक्रीवादळे
डसुनामी
योग्य उत्तर: क) चक्रीवादळे

स्पष्टीकरण: समुद्राच्या तापमानात वाढ झाल्यामुळे चक्रीवादळांची तीव्रता आणि वारंवारता वाढली आहे.
19. COP-26 परिषद कोठे आयोजित करण्यात आली होती?
अपॅरिस
बग्लासगो
कमाद्रिद
डकॅन्कुन
योग्य उत्तर: ब) ग्लासगो

स्पष्टीकरण: COP-26 परिषद २०२१ मध्ये ग्लासगो येथे झाली होती.
20. शाश्वत विकास (Sustainable Development) म्हणजे काय?
अकेवळ आर्थिक प्रगती
बपर्यावरणाचा ऱ्हास करून विकास
कभविष्यातील पिढ्यांच्या गरजांशी तडजोड न करता विकास
डकेवळ औद्योगिक विकास
योग्य उत्तर: क) भविष्यातील पिढ्यांच्या गरजांशी तडजोड न करता विकास

स्पष्टीकरण: भविष्यातील पिढ्यांच्या गरजा लक्षात घेऊन केलेला विकास म्हणजे शाश्वत विकास.