MahaExam अभ्यास नोट्स

जैवविविधता: संकल्पना आणि महत्त्व | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

जैवविविधता: संकल्पना आणि महत्त्व

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

जैवविविधता म्हणजे पृथ्वीवरील सजीव सृष्टीतील विविधता होय. यामध्ये वनस्पती, प्राणी आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील विविधतेचा समावेश होतो. मानवी अस्तित्वासाठी जैवविविधता अत्यंत आवश्यक आहे.

सविस्तर माहिती

जैवविविधता म्हणजे एखाद्या विशिष्ट भौगोलिक क्षेत्रात आढळणाऱ्या सजीवांच्या प्रजातींची विविधता. यात जनुकीय विविधता, प्रजाती विविधता आणि परिसंस्था विविधता अशा तीन स्तरांचा समावेश होतो. वाढते शहरीकरण, प्रदूषण आणि हवामान बदल यामुळे जैवविविधतेचा ऱ्हास होत आहे, जे पर्यावरणासाठी चिंतेची बाब आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

जैवविविधता (Biodiversity)

एका विशिष्ट प्रदेशात आढळणाऱ्या सर्व सजीवांच्या प्रजाती, त्यांचे जनुकीय प्रकार आणि परिसंस्था यांची एकूण विविधता.

हॉटस्पॉट (Hotspot)

ज्या भागात जैवविविधता अत्यंत समृद्ध आहे परंतु मानवी हस्तक्षेपामुळे ती धोक्यात आली आहे, अशा क्षेत्राला जैवविविधता हॉटस्पॉट म्हणतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • जैवविविधतेचे तीन मुख्य स्तर आहेत: जनुकीय, प्रजाती आणि परिसंस्था.
  • भारतात एकूण ४ जैवविविधता हॉटस्पॉट आहेत (हिमालय, पश्चिम घाट, इंडो-बर्मा आणि सुंदालँड).
  • २२ मे हा दिवस 'आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिन' म्हणून साजरा केला जातो.
  • जैवविविधतेचे संरक्षण करण्यासाठी 'भारतीय जैवविविधता कायदा, २००२' लागू करण्यात आला आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • जगातील एकूण जैवविविधतेपैकी ८% प्रजाती भारतात आढळतात.
  • नॅशनल बायोडायव्हर्सिटी अथॉरिटीचे मुख्यालय चेन्नई येथे आहे.
  • जैवविविधतेचा ऱ्हास होण्याचे मुख्य कारण अधिवासाचा नाश हे आहे.
  • महाराष्ट्रातील 'ताडोबा' आणि 'सह्याद्री' हे जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे भाग आहेत.

उदाहरणे

पश्चिम घाट

पश्चिम घाट हा जगातील प्रमुख जैवविविधता हॉटस्पॉटपैकी एक आहे, जिथे अनेक दुर्मिळ वनस्पती आणि प्राणी आढळतात.

परिसंस्था विविधता

एकाच प्रदेशात असणारी जंगले, नद्या, तलाव आणि गवताळ प्रदेश यांची विविधता म्हणजे परिसंस्था विविधता होय.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

जैवविविधता दिनाची तारीख (२२ मे) लक्षात ठेवा.
भारतातील ४ हॉटस्पॉटची नावे पाठ करा.
पर्यावरण कायद्यांची कलमे आणि त्यांची वर्षे लक्षात ठेवा.
नॅशनल पार्क्स आणि अभयारण्यांची ठिकाणे नकाशाच्या साहाय्याने अभ्यासा.

⚠️ सामान्य चुका

जैवविविधता आणि पर्यावरण यातील फरक न समजणे.
हॉटस्पॉटची संख्या चुकीची लिहिणे (उदा. ४ ऐवजी ३ किंवा ५).
कायद्यांची वर्षे गोंधळात टाकणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिन कधी साजरा केला जातो?
अ२२ मार्च
ब२२ एप्रिल
क२२ मे
ड५ जून
योग्य उत्तर: क) २२ मे

स्पष्टीकरण: दरवर्षी २२ मे रोजी आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिन साजरा केला जातो.
2. भारतातील खालीलपैकी कोणता भाग जैवविविधता हॉटस्पॉट नाही?
अपश्चिम घाट
बहिमालय
कसुंदालँड
डथारचे वाळवंट
योग्य उत्तर: ड) थारचे वाळवंट

स्पष्टीकरण: थारचे वाळवंट हे जैवविविधता हॉटस्पॉट नाही.
3. भारतीय जैवविविधता कायदा कोणत्या वर्षी संमत झाला?
अ२०००
ब२००२
क२००५
ड२०१०
योग्य उत्तर: ब) २००२

स्पष्टीकरण: भारतीय जैवविविधता कायदा २००२ मध्ये संमत झाला.
4. जैवविविधतेचे मुख्य तीन स्तर कोणते?
अजनुकीय, प्रजाती, परिसंस्था
बप्राणी, वनस्पती, सूक्ष्मजीव
कजमीन, पाणी, हवा
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) जनुकीय, प्रजाती, परिसंस्था

स्पष्टीकरण: जैवविविधतेचे तीन मुख्य स्तर जनुकीय, प्रजाती आणि परिसंस्था हे आहेत.
5. नॅशनल बायोडायव्हर्सिटी अथॉरिटीचे मुख्यालय कोठे आहे?
अदिल्ली
बमुंबई
कचेन्नई
डकोलकाता
योग्य उत्तर: क) चेन्नई

स्पष्टीकरण: नॅशनल बायोडायव्हर्सिटी अथॉरिटीचे मुख्यालय चेन्नई येथे आहे.
6. जैवविविधतेच्या ऱ्हासाचे सर्वात महत्त्वाचे कारण कोणते?
अप्रदूषण
बअधिवासाचा नाश
कशिकार
डनैसर्गिक आपत्ती
योग्य उत्तर: ब) अधिवासाचा नाश

स्पष्टीकरण: अधिवासाचा नाश (Habitat loss) हे जैवविविधतेच्या ऱ्हासाचे सर्वात मोठे कारण आहे.
7. जगातील एकूण जैवविविधतेपैकी किती टक्के प्रजाती भारतात आहेत?
अ५%
ब८%
क१०%
ड१२%
योग्य उत्तर: ब) ८%

स्पष्टीकरण: भारतात जगातील एकूण जैवविविधतेच्या सुमारे ८% प्रजाती आढळतात.
8. खालीलपैकी कोणता प्रदेश जैवविविधतेने समृद्ध आहे?
अवाळवंट
बउष्णकटिबंधीय वर्षावने
कध्रुवीय प्रदेश
डशहरी भाग
योग्य उत्तर: ब) उष्णकटिबंधीय वर्षावने

स्पष्टीकरण: उष्णकटिबंधीय वर्षावने (Tropical Rainforests) जैवविविधतेने अत्यंत समृद्ध असतात.
9. जैवविविधता हॉटस्पॉट ही संकल्पना कोणी मांडली?
अनॉर्मन मेयर्स
बचार्ल्स डार्विन
कअर्नस्ट हेकेल
डए.जी. टॅन्सले
योग्य उत्तर: अ) नॉर्मन मेयर्स

स्पष्टीकरण: जैवविविधता हॉटस्पॉट ही संकल्पना १९८८ मध्ये नॉर्मन मेयर्स यांनी मांडली.
10. महाराष्ट्रातील कोणता जिल्हा जैवविविधतेसाठी प्रसिद्ध आहे?
असिंधुदुर्ग
बबीड
कजालना
डउस्मानाबाद
योग्य उत्तर: अ) सिंधुदुर्ग

स्पष्टीकरण: सिंधुदुर्ग जिल्हा पश्चिम घाटाचा भाग असल्याने जैवविविधतेने समृद्ध आहे.
11. जैवविविधतेचे जतन करणे ही कोणाची जबाबदारी आहे?
अकेवळ सरकारची
बकेवळ स्वयंसेवी संस्थांची
कप्रत्येक नागरिकाची
डकेवळ शास्त्रज्ञांची
योग्य उत्तर: क) प्रत्येक नागरिकाची

स्पष्टीकरण: पर्यावरण संरक्षण आणि जैवविविधतेचे जतन करणे हे भारतीय संविधानानुसार प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे.
12. खालीलपैकी कोणता घटक जैवविविधतेसाठी धोकादायक आहे?
अवृक्षारोपण
बप्रदूषण
कसेंद्रिय शेती
डवन्यजीव संरक्षण
योग्य उत्तर: ब) प्रदूषण

स्पष्टीकरण: प्रदूषणामुळे सजीवांच्या अधिवासावर आणि आरोग्यावर विपरीत परिणाम होऊन जैवविविधता कमी होते.
13. जैवविविधतेच्या संवर्धनासाठी 'इन-सिटू' (In-situ) पद्धत म्हणजे काय?
अप्राण्यांना प्राणीसंग्रहालयात ठेवणे
बनैसर्गिक अधिवासात संरक्षण करणे
कप्रयोगशाळेत जतन करणे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) नैसर्गिक अधिवासात संरक्षण करणे

स्पष्टीकरण: इन-सिटू म्हणजे सजीवांना त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासातच संरक्षण देणे.
14. भारतातील 'इंडो-बर्मा' हॉटस्पॉट कशासाठी ओळखला जातो?
अवाळवंटी वनस्पती
बअतिशय समृद्ध जैवविविधता
कऔद्योगिक क्षेत्र
डसमुद्रकिनारा
योग्य उत्तर: ब) अतिशय समृद्ध जैवविविधता

स्पष्टीकरण: इंडो-बर्मा हा एक जागतिक जैवविविधता हॉटस्पॉट आहे.
15. जैवविविधतेचे मूल्य कशात मोजले जाते?
अकेवळ आर्थिक
बकेवळ पर्यावरणीय
कआर्थिक, पर्यावरणीय आणि सांस्कृतिक
डकेवळ वैज्ञानिक
योग्य उत्तर: क) आर्थिक, पर्यावरणीय आणि सांस्कृतिक

स्पष्टीकरण: जैवविविधतेचे मूल्य हे आर्थिक, पर्यावरणीय आणि सांस्कृतिक अशा सर्व दृष्टीने महत्त्वाचे असते.
16. कोणत्या प्रकारच्या जंगलात सर्वाधिक जैवविविधता आढळते?
अपानझडी वने
बसदाहरित वने
ककाटेरी वने
डखारफुटी वने
योग्य उत्तर: ब) सदाहरित वने

स्पष्टीकरण: सदाहरित वनांमध्ये (Evergreen forests) सर्वाधिक जैवविविधता आढळते.
17. जैवविविधतेच्या ऱ्हासाचा मानवावर काय परिणाम होतो?
अअन्नसुरक्षेचा प्रश्न
बहवामान बदल
कनैसर्गिक आपत्ती
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: जैवविविधतेच्या ऱ्हासामुळे अन्नसुरक्षा, हवामान बदल आणि नैसर्गिक आपत्ती यांसारख्या समस्या निर्माण होतात.
18. खालीलपैकी कोणते 'एक्स-सिटू' (Ex-situ) संवर्धनाचे उदाहरण आहे?
अराष्ट्रीय उद्यान
बअभयारण्य
कवनस्पती उद्यान (Botanical Garden)
डबायोस्फीअर रिझर्व्ह
योग्य उत्तर: क) वनस्पती उद्यान (Botanical Garden)

स्पष्टीकरण: वनस्पती उद्यान हे नैसर्गिक अधिवासाबाहेर (Ex-situ) केलेले संवर्धन आहे.
19. जैवविविधतेच्या संवर्धनासाठी 'रामसर करार' कशाशी संबंधित आहे?
अजंगल
बपाणथळ जागा (Wetlands)
कवाघ
डसमुद्र
योग्य उत्तर: ब) पाणथळ जागा (Wetlands)

स्पष्टीकरण: रामसर करार हा पाणथळ जागांच्या (Wetlands) संवर्धनाशी संबंधित आहे.
20. जैवविविधतेच्या दृष्टीने 'पश्चिम घाट' कोणत्या राज्यांमध्ये पसरलेला आहे?
अकेवळ महाराष्ट्र
बमहाराष्ट्र आणि गोवा
कमहाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, केरळ, तामिळनाडू
डकेवळ केरळ
योग्य उत्तर: क) महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, केरळ, तामिळनाडू

स्पष्टीकरण: पश्चिम घाट हा महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, केरळ आणि तामिळनाडू या राज्यांमध्ये पसरलेला आहे.