जैवविविधता: संकल्पना आणि महत्त्व | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
जैवविविधता: संकल्पना आणि महत्त्व
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
जैवविविधता म्हणजे पृथ्वीवरील सजीव सृष्टीतील विविधता होय. यामध्ये वनस्पती, प्राणी आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील विविधतेचा समावेश होतो. मानवी अस्तित्वासाठी जैवविविधता अत्यंत आवश्यक आहे.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
एका विशिष्ट प्रदेशात आढळणाऱ्या सर्व सजीवांच्या प्रजाती, त्यांचे जनुकीय प्रकार आणि परिसंस्था यांची एकूण विविधता.
ज्या भागात जैवविविधता अत्यंत समृद्ध आहे परंतु मानवी हस्तक्षेपामुळे ती धोक्यात आली आहे, अशा क्षेत्राला जैवविविधता हॉटस्पॉट म्हणतात.
महत्त्वाचे मुद्दे
- जैवविविधतेचे तीन मुख्य स्तर आहेत: जनुकीय, प्रजाती आणि परिसंस्था.
- भारतात एकूण ४ जैवविविधता हॉटस्पॉट आहेत (हिमालय, पश्चिम घाट, इंडो-बर्मा आणि सुंदालँड).
- २२ मे हा दिवस 'आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिन' म्हणून साजरा केला जातो.
- जैवविविधतेचे संरक्षण करण्यासाठी 'भारतीय जैवविविधता कायदा, २००२' लागू करण्यात आला आहे.
महत्त्वाची तथ्ये
- जगातील एकूण जैवविविधतेपैकी ८% प्रजाती भारतात आढळतात.
- नॅशनल बायोडायव्हर्सिटी अथॉरिटीचे मुख्यालय चेन्नई येथे आहे.
- जैवविविधतेचा ऱ्हास होण्याचे मुख्य कारण अधिवासाचा नाश हे आहे.
- महाराष्ट्रातील 'ताडोबा' आणि 'सह्याद्री' हे जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे भाग आहेत.
उदाहरणे
पश्चिम घाट
पश्चिम घाट हा जगातील प्रमुख जैवविविधता हॉटस्पॉटपैकी एक आहे, जिथे अनेक दुर्मिळ वनस्पती आणि प्राणी आढळतात.
परिसंस्था विविधता
एकाच प्रदेशात असणारी जंगले, नद्या, तलाव आणि गवताळ प्रदेश यांची विविधता म्हणजे परिसंस्था विविधता होय.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: दरवर्षी २२ मे रोजी आंतरराष्ट्रीय जैवविविधता दिन साजरा केला जातो.
स्पष्टीकरण: थारचे वाळवंट हे जैवविविधता हॉटस्पॉट नाही.
स्पष्टीकरण: भारतीय जैवविविधता कायदा २००२ मध्ये संमत झाला.
स्पष्टीकरण: जैवविविधतेचे तीन मुख्य स्तर जनुकीय, प्रजाती आणि परिसंस्था हे आहेत.
स्पष्टीकरण: नॅशनल बायोडायव्हर्सिटी अथॉरिटीचे मुख्यालय चेन्नई येथे आहे.
स्पष्टीकरण: अधिवासाचा नाश (Habitat loss) हे जैवविविधतेच्या ऱ्हासाचे सर्वात मोठे कारण आहे.
स्पष्टीकरण: भारतात जगातील एकूण जैवविविधतेच्या सुमारे ८% प्रजाती आढळतात.
स्पष्टीकरण: उष्णकटिबंधीय वर्षावने (Tropical Rainforests) जैवविविधतेने अत्यंत समृद्ध असतात.
स्पष्टीकरण: जैवविविधता हॉटस्पॉट ही संकल्पना १९८८ मध्ये नॉर्मन मेयर्स यांनी मांडली.
स्पष्टीकरण: सिंधुदुर्ग जिल्हा पश्चिम घाटाचा भाग असल्याने जैवविविधतेने समृद्ध आहे.
स्पष्टीकरण: पर्यावरण संरक्षण आणि जैवविविधतेचे जतन करणे हे भारतीय संविधानानुसार प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे.
स्पष्टीकरण: प्रदूषणामुळे सजीवांच्या अधिवासावर आणि आरोग्यावर विपरीत परिणाम होऊन जैवविविधता कमी होते.
स्पष्टीकरण: इन-सिटू म्हणजे सजीवांना त्यांच्या नैसर्गिक अधिवासातच संरक्षण देणे.
स्पष्टीकरण: इंडो-बर्मा हा एक जागतिक जैवविविधता हॉटस्पॉट आहे.
स्पष्टीकरण: जैवविविधतेचे मूल्य हे आर्थिक, पर्यावरणीय आणि सांस्कृतिक अशा सर्व दृष्टीने महत्त्वाचे असते.
स्पष्टीकरण: सदाहरित वनांमध्ये (Evergreen forests) सर्वाधिक जैवविविधता आढळते.
स्पष्टीकरण: जैवविविधतेच्या ऱ्हासामुळे अन्नसुरक्षा, हवामान बदल आणि नैसर्गिक आपत्ती यांसारख्या समस्या निर्माण होतात.
स्पष्टीकरण: वनस्पती उद्यान हे नैसर्गिक अधिवासाबाहेर (Ex-situ) केलेले संवर्धन आहे.
स्पष्टीकरण: रामसर करार हा पाणथळ जागांच्या (Wetlands) संवर्धनाशी संबंधित आहे.
स्पष्टीकरण: पश्चिम घाट हा महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, केरळ आणि तामिळनाडू या राज्यांमध्ये पसरलेला आहे.