MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय अर्थव्यवस्था: बेरोजगारी (Unemployment) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय अर्थव्यवस्था: बेरोजगारी (Unemployment)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

बेरोजगारी ही भारतीय अर्थव्यवस्थेपुढील एक गंभीर समस्या आहे. जेव्हा एखादी व्यक्ती काम करण्यास सक्षम असूनही आणि प्रचलित वेतन दरावर काम करण्यास तयार असूनही तिला काम मिळत नाही, तेव्हा त्या स्थितीला बेरोजगारी म्हणतात.

सविस्तर माहिती

भारतात बेरोजगारीचे स्वरूप प्रामुख्याने संरचनात्मक (Structural) आहे. कृषी क्षेत्रातील हंगामी बेरोजगारी आणि प्रच्छन्न बेरोजगारी ही ग्रामीण भागातील प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत, तर शहरी भागात औद्योगिक आणि शिक्षित बेरोजगारीचे प्रमाण अधिक आहे. बेरोजगारी मोजण्यासाठी 'नॅशनल सॅम्पल सर्व्हे ऑर्गनायझेशन' (NSSO) द्वारे सर्वेक्षण केले जाते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

प्रच्छन्न बेरोजगारी (Disguised Unemployment)

जेव्हा एखाद्या कामात गरजेपेक्षा जास्त लोक गुंतलेले असतात आणि त्यातील काही लोकांना कामावरून काढले तरी उत्पादनात घट होत नाही.

हंगामी बेरोजगारी (Seasonal Unemployment)

वर्षातील काही ठराविक काळातच काम उपलब्ध असणे आणि उर्वरित काळात बेरोजगार राहणे.

संरचनात्मक बेरोजगारी (Structural Unemployment)

अर्थव्यवस्थेच्या रचनेत होणाऱ्या बदलांमुळे किंवा तंत्रज्ञानातील बदलांमुळे निर्माण होणारी बेरोजगारी.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • भारतात बेरोजगारीचे मोजमाप NSSO द्वारे केले जाते.
  • कृषी क्षेत्रात प्रच्छन्न बेरोजगारीचे प्रमाण सर्वाधिक आहे.
  • शिक्षित बेरोजगारी ही शहरी भागातील मोठी समस्या आहे.
  • बेरोजगारीचा दर (Unemployment Rate) = (बेरोजगार व्यक्ती / श्रमशक्ती) x १००.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भारतात बेरोजगारीची आकडेवारी 'नॅशनल सॅम्पल सर्व्हे ऑफिस' (NSSO) गोळा करते.
  • चक्रीय बेरोजगारी (Cyclical Unemployment) ही विकसित देशांमध्ये अधिक आढळते.
  • भारतात बेरोजगारीचे मुख्य कारण लोकसंख्येचा विस्फोट आणि रोजगाराच्या संधींचा अभाव हे आहे.

उदाहरणे

प्रच्छन्न बेरोजगारी

एका शेतात ५ लोकांची गरज असताना १० लोक काम करत असतील, तर जास्तीचे ५ लोक प्रच्छन्न बेरोजगार आहेत.

हंगामी बेरोजगारी

साखर कारखान्यातील कामगार हे केवळ गळीत हंगामातच काम करतात, इतर वेळी ते बेरोजगार असतात.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

बेरोजगारीचे प्रकार आणि त्यांची उदाहरणे नीट समजून घ्या.
NSSO च्या अहवालातील महत्त्वाच्या संज्ञा लक्षात ठेवा.
ग्रामीण आणि शहरी बेरोजगारीतील फरक स्पष्ट ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

प्रच्छन्न बेरोजगारी आणि हंगामी बेरोजगारी यात गल्लत करणे.
बेरोजगारीचे मोजमाप करणाऱ्या संस्थेचे नाव चुकीचे लिहिणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. जेव्हा एखाद्या कामात गरजेपेक्षा जास्त लोक गुंतलेले असतात, तेव्हा त्या स्थितीला काय म्हणतात?
अहंगामी बेरोजगारी
बप्रच्छन्न बेरोजगारी
कचक्रीय बेरोजगारी
डघर्षणजन्य बेरोजगारी
योग्य उत्तर: ब) प्रच्छन्न बेरोजगारी

स्पष्टीकरण: गरजेपेक्षा जास्त लोक गुंतलेले असणे म्हणजे प्रच्छन्न बेरोजगारी होय.
2. भारतात बेरोजगारीची आकडेवारी कोणती संस्था गोळा करते?
अRBI
बNITI Aayog
कNSSO
डFinance Ministry
योग्य उत्तर: क) NSSO

स्पष्टीकरण: NSSO (नॅशनल सॅम्पल सर्व्हे ऑफिस) बेरोजगारीची आकडेवारी गोळा करते.
3. साखर कारखान्यातील कामगारांची बेरोजगारी कोणत्या प्रकारात मोडते?
अहंगामी
बप्रच्छन्न
कशिक्षित
डचक्रीय
योग्य उत्तर: अ) हंगामी

स्पष्टीकरण: साखर कारखाने हंगामी स्वरूपाचे असतात, म्हणून ही हंगामी बेरोजगारी आहे.
4. खालीलपैकी कोणता बेरोजगारीचा प्रकार विकसित देशांत अधिक आढळतो?
अप्रच्छन्न
बहंगामी
कचक्रीय
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) चक्रीय

स्पष्टीकरण: चक्रीय बेरोजगारी ही मंदीच्या काळात विकसित देशांत अधिक आढळते.
5. शहरी भागात प्रामुख्याने कोणती बेरोजगारी आढळते?
अप्रच्छन्न
बहंगामी
कशिक्षित
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) शिक्षित

स्पष्टीकरण: शहरी भागात पदवीधर असूनही काम न मिळणे म्हणजेच शिक्षित बेरोजगारी अधिक असते.
6. बेरोजगारीचा दर काढण्याचे सूत्र काय आहे?
अ(बेरोजगार/एकूण लोकसंख्या) x १००
ब(बेरोजगार/श्रमशक्ती) x १००
क(कामगार/बेरोजगार) x १००
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) (बेरोजगार/श्रमशक्ती) x १००

स्पष्टीकरण: बेरोजगारीचा दर = (बेरोजगार व्यक्ती / श्रमशक्ती) x १००.
7. तंत्रज्ञानातील बदलांमुळे निर्माण होणाऱ्या बेरोजगारीला काय म्हणतात?
असंरचनात्मक
बघर्षणजन्य
कचक्रीय
डहंगामी
योग्य उत्तर: अ) संरचनात्मक

स्पष्टीकरण: अर्थव्यवस्थेच्या रचनेत किंवा तंत्रज्ञानात बदल झाल्यामुळे संरचनात्मक बेरोजगारी निर्माण होते.
8. भारतातील बेरोजगारीचे मुख्य स्वरूप कोणते आहे?
अचक्रीय
बसंरचनात्मक
कघर्षणजन्य
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) संरचनात्मक

स्पष्टीकरण: भारतीय अर्थव्यवस्था ही प्रामुख्याने संरचनात्मक बेरोजगारीने ग्रस्त आहे.
9. एका कामावरून दुसऱ्या कामावर जाण्याच्या काळात निर्माण होणाऱ्या बेरोजगारीला काय म्हणतात?
अघर्षणजन्य
बचक्रीय
कहंगामी
डप्रच्छन्न
योग्य उत्तर: अ) घर्षणजन्य

स्पष्टीकरण: एका नोकरीतून दुसऱ्या नोकरीत जाण्याच्या काळातील बेरोजगारीला घर्षणजन्य (Frictional) बेरोजगारी म्हणतात.
10. खालीलपैकी कोणते बेरोजगारीचे कारण नाही?
अलोकसंख्या वाढ
बरोजगाराच्या संधींचा अभाव
कशिक्षण पद्धतीतील दोष
डआर्थिक विकास
योग्य उत्तर: ड) आर्थिक विकास

स्पष्टीकरण: आर्थिक विकासामुळे रोजगाराच्या संधी वाढतात, त्यामुळे ते बेरोजगारीचे कारण नाही.
11. ग्रामीण भागात कोणती बेरोजगारी सर्वाधिक आढळते?
अशिक्षित
बप्रच्छन्न
कचक्रीय
डघर्षणजन्य
योग्य उत्तर: ब) प्रच्छन्न

स्पष्टीकरण: कृषी क्षेत्रावर अवलंबून असल्यामुळे ग्रामीण भागात प्रच्छन्न बेरोजगारी जास्त असते.
12. बेरोजगारीमुळे अर्थव्यवस्थेवर कोणता परिणाम होतो?
अउत्पादनात वाढ
बमानवी संसाधनांचा अपव्यय
कदरडोई उत्पन्नात वाढ
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) मानवी संसाधनांचा अपव्यय

स्पष्टीकरण: बेरोजगारीमुळे मानवी संसाधनांचा योग्य वापर होत नाही, ज्यामुळे त्यांचा अपव्यय होतो.
13. श्रमशक्ती (Labour Force) म्हणजे काय?
अकेवळ नोकरी करणारे लोक
बकाम करण्यास इच्छुक आणि सक्षम लोक
ककेवळ बेरोजगार लोक
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) काम करण्यास इच्छुक आणि सक्षम लोक

स्पष्टीकरण: श्रमशक्तीमध्ये काम करणारे आणि काम शोधणारे दोन्ही लोक येतात.
14. भारतात बेरोजगारीचे मोजमाप कोणत्या आधारावर केले जाते?
अकेवळ उत्पन्न
बकेवळ शिक्षण
ककाम करण्याचे तास आणि उपलब्धता
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) काम करण्याचे तास आणि उपलब्धता

स्पष्टीकरण: NSSO काम करण्याचे तास आणि व्यक्तीची उपलब्धता यावर बेरोजगारी मोजते.
15. खालीलपैकी कोणता घटक बेरोजगारी वाढण्यास कारणीभूत ठरतो?
अऔद्योगिकीकरण
बलोकसंख्या विस्फोट
ककौशल्य विकास
डगुंतवणूक वाढ
योग्य उत्तर: ब) लोकसंख्या विस्फोट

स्पष्टीकरण: लोकसंख्या वाढीच्या तुलनेत रोजगाराच्या संधी कमी असल्याने बेरोजगारी वाढते.
16. प्रच्छन्न बेरोजगारीचे दुसरे नाव काय आहे?
अअदृश्य बेरोजगारी
बदृश्य बेरोजगारी
कहंगामी बेरोजगारी
डचक्रीय बेरोजगारी
योग्य उत्तर: अ) अदृश्य बेरोजगारी

स्पष्टीकरण: प्रच्छन्न बेरोजगारीला अदृश्य बेरोजगारी असेही म्हणतात.
17. बेरोजगारी कमी करण्यासाठी सरकारने कोणती योजना सुरू केली आहे?
अमनरेगा (MGNREGA)
बस्वच्छ भारत अभियान
कडिजिटल इंडिया
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) मनरेगा (MGNREGA)

स्पष्टीकरण: मनरेगा ही ग्रामीण भागात रोजगार हमी देणारी प्रमुख योजना आहे.
18. कोणत्या प्रकारची बेरोजगारी मंदीच्या काळात वाढते?
अचक्रीय
बप्रच्छन्न
कहंगामी
डशिक्षित
योग्य उत्तर: अ) चक्रीय

स्पष्टीकरण: मंदीच्या काळात मागणी कमी झाल्यामुळे चक्रीय बेरोजगारी वाढते.
19. भारतातील बेरोजगारीचे स्वरूप कसे आहे?
अकेवळ ग्रामीण
बकेवळ शहरी
कग्रामीण आणि शहरी दोन्ही
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) ग्रामीण आणि शहरी दोन्ही

स्पष्टीकरण: बेरोजगारी ही ग्रामीण आणि शहरी अशा दोन्ही भागात आढळणारी समस्या आहे.
20. बेरोजगारीमुळे समाजात कोणती समस्या निर्माण होऊ शकते?
अआर्थिक विषमता
बगुन्हेगारीत वाढ
कसामाजिक असंतोष
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: बेरोजगारीमुळे आर्थिक विषमता, गुन्हेगारी आणि सामाजिक असंतोष यांसारख्या समस्या निर्माण होतात.
विषयातील सर्व नोट्स