MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय अर्थव्यवस्था: गरिबी (Poverty) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय अर्थव्यवस्था: गरिबी (Poverty)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

गरिबी ही भारतीय अर्थव्यवस्थेपुढील एक प्रमुख समस्या आहे. गरिबी म्हणजे जीवनावश्यक किमान गरजा (अन्न, वस्त्र, निवारा) पूर्ण करण्यास असमर्थ असणे. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने गरिबीचे प्रकार, मोजमाप आणि सरकारी उपाययोजना समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

गरिबीचे प्रामुख्याने दोन प्रकार पडतात: निरपेक्ष गरिबी (Absolute Poverty) आणि सापेक्ष गरिबी (Relative Poverty). भारतात गरिबी मोजण्यासाठी विविध समित्यांनी शिफारसी केल्या आहेत. गरिबीचे मुख्य कारण म्हणजे बेरोजगारी, लोकसंख्या वाढ, आणि उत्पन्नातील विषमता. सरकार गरिबी निर्मूलनासाठी विविध योजना राबवते, जसे की मनरेगा (MGNREGA).

महत्त्वाच्या संज्ञा

निरपेक्ष गरिबी

जेव्हा एखादी व्यक्ती किमान जीवन जगण्यासाठी आवश्यक असलेल्या मूलभूत गरजा पूर्ण करू शकत नाही.

सापेक्ष गरिबी

समाजातील विविध गटांच्या उत्पन्नातील तुलनात्मक तफावत म्हणजे सापेक्ष गरिबी.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • गरिबीचे मोजमाप करण्यासाठी कॅलरी उपभोग आणि मासिक दरडोई खर्च हे निकष वापरले जातात.
  • सुरेश तेंडुलकर समितीने गरिबी मोजण्यासाठी नवीन पद्धत सुचवली होती.
  • रंगराजन समितीने गरिबी रेषेसाठी अधिक वास्तववादी निकष लावले.
  • बहुआयामी गरिबी निर्देशांक (MPI) मध्ये आरोग्य, शिक्षण आणि राहणीमान यांचा विचार केला जातो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • नीती आयोग आता बहुआयामी गरिबी निर्देशांक (MPI) अहवाल प्रसिद्ध करते.
  • गरिबी निर्मूलनासाठी 'गरिबी हटाव' ही घोषणा पाचव्या पंचवार्षिक योजनेत देण्यात आली होती.
  • दांडेकर आणि रथ हे गरिबी मोजमापासाठी कॅलरी निकष वापरणारे पहिले तज्ज्ञ होते.

उदाहरणे

मनरेगा (MGNREGA)

ग्रामीण भागातील गरिबांना वर्षातून किमान १०० दिवसांचा रोजगार देऊन गरिबी कमी करण्याचा प्रयत्न.

सार्वजनिक वितरण प्रणाली (PDS)

स्वस्त धान्य दुकानांद्वारे गरिबांना स्वस्त दरात अन्नधान्य पुरवणे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

विविध समित्यांचे अध्यक्ष आणि त्यांचे वर्ष लक्षात ठेवा.
गरिबी निर्मूलन योजनांचे पूर्ण नाव आणि उद्दिष्टे पाठ करा.
आर्थिक सर्वेक्षणातील गरिबीशी संबंधित आकडेवारीवर लक्ष द्या.

⚠️ सामान्य चुका

निरपेक्ष आणि सापेक्ष गरिबीतील फरक न समजणे.
समित्यांच्या शिफारसींचा क्रम विसरणे.
केवळ कॅलरी निकषावर आधारित प्रश्नांची चुकीची उत्तरे देणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतात गरिबी मोजण्यासाठी कोणत्या समितीने प्रथमच कॅलरी निकषाचा वापर केला?
अतेंडुलकर समिती
बरंगराजन समिती
कदांडेकर आणि रथ समिती
डलकडावाला समिती
योग्य उत्तर: क) दांडेकर आणि रथ समिती

स्पष्टीकरण: दांडेकर आणि रथ यांनी १९७१ मध्ये गरिबी मोजण्यासाठी कॅलरी निकषाचा वापर केला होता.
2. बहुआयामी गरिबी निर्देशांक (MPI) कोणाद्वारे प्रसिद्ध केला जातो?
अआरबीआय
बनीती आयोग
कवित्त मंत्रालय
डसांख्यिकी मंत्रालय
योग्य उत्तर: ब) नीती आयोग

स्पष्टीकरण: नीती आयोग भारतात बहुआयामी गरिबी निर्देशांक अहवाल प्रसिद्ध करते.
3. गरिबी हटाव ही घोषणा कोणत्या पंचवार्षिक योजनेत देण्यात आली?
अतिसरी
बचौथी
कपाचवी
डसहावी
योग्य उत्तर: क) पाचवी

स्पष्टीकरण: पाचव्या पंचवार्षिक योजनेत (१९७४-७९) गरिबी हटाव ही घोषणा देण्यात आली होती.
4. खालीलपैकी कोणता घटक बहुआयामी गरिबी निर्देशांकात समाविष्ट नाही?
अआरोग्य
बशिक्षण
कराहणीमान
डनिवडणूक सहभाग
योग्य उत्तर: ड) निवडणूक सहभाग

स्पष्टीकरण: MPI मध्ये आरोग्य, शिक्षण आणि राहणीमान या तीन आयामांचा विचार केला जातो.
5. सापेक्ष गरिबी कशाद्वारे मोजली जाते?
अलॉरेन्झ वक्र
बफिलिप्स वक्र
कलाफर वक्र
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) लॉरेन्झ वक्र

स्पष्टीकरण: उत्पन्नातील विषमता मोजण्यासाठी लॉरेन्झ वक्र आणि गिनी गुणांक वापरला जातो.
6. ग्रामीण भागात गरिबी मोजण्यासाठी किती कॅलरीचा निकष वापरला जातो?
अ२१००
ब२४००
क२२००
ड२५००
योग्य उत्तर: ब) २४००

स्पष्टीकरण: ग्रामीण भागासाठी २४०० कॅलरी आणि शहरी भागासाठी २१०० कॅलरी असा निकष ठरवण्यात आला होता.
7. तेंडुलकर समितीने गरिबी मोजण्यासाठी कशावर भर दिला?
अकेवळ अन्न
बअन्न, शिक्षण आणि आरोग्य
ककेवळ उत्पन्न
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) अन्न, शिक्षण आणि आरोग्य

स्पष्टीकरण: तेंडुलकर समितीने केवळ अन्नावर खर्च न करता शिक्षण आणि आरोग्यावरील खर्चाचाही विचार केला.
8. रंगराजन समितीची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ२००५
ब२०१०
क२०१२
ड२०१४
योग्य उत्तर: क) २०१२

स्पष्टीकरण: रंगराजन समितीची स्थापना २०१२ मध्ये करण्यात आली होती.
9. भारतातील गरिबीचे मुख्य कारण कोणते?
अलोकसंख्या वाढ
बबेरोजगारी
कउत्पन्नातील विषमता
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: लोकसंख्या वाढ, बेरोजगारी आणि उत्पन्नातील विषमता हे सर्व गरिबीचे प्रमुख कारण आहेत.
10. कोणत्या समितीने गरिबी रेषेसाठी 'मासिक दरडोई उपभोग खर्च' हा निकष वापरला?
अतेंडुलकर समिती
बलकडावाला समिती
करंगराजन समिती
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: या सर्व समित्यांनी उपभोग खर्चाचा वापर गरिबी मोजण्यासाठी केला आहे.
11. खालीलपैकी कोणती योजना गरिबी निर्मूलनाशी संबंधित आहे?
अमनरेगा
बप्रधानमंत्री आवास योजना
कस्वच्छ भारत अभियान
डपर्याय १ आणि २
योग्य उत्तर: ड) पर्याय १ आणि २

स्पष्टीकरण: मनरेगा आणि आवास योजना या दोन्ही गरिबी निर्मूलनासाठी महत्त्वाच्या आहेत.
12. गिनी गुणांक (Gini Coefficient) कशाचे मोजमाप करतो?
अगरिबी
बउत्पन्नातील विषमता
कबेरोजगारी
डसाक्षरता
योग्य उत्तर: ब) उत्पन्नातील विषमता

स्पष्टीकरण: गिनी गुणांक उत्पन्नातील असमानता किंवा विषमता मोजण्यासाठी वापरला जातो.
13. भारतात गरिबीचे प्रमाण मोजण्यासाठी कोणती संस्था डेटा गोळा करते?
अNSSO
बRBI
कSEBI
डNABARD
योग्य उत्तर: अ) NSSO

स्पष्टीकरण: NSSO (नॅशनल सॅम्पल सर्व्हे ऑफिस) गरिबी आणि उपभोग खर्चाचा डेटा गोळा करते.
14. खालीलपैकी कोणती समिती गरिबीशी संबंधित नाही?
अतेंडुलकर समिती
बरंगराजन समिती
कराजा चेलय्या समिती
डलकडावाला समिती
योग्य उत्तर: क) राजा चेलय्या समिती

स्पष्टीकरण: राजा चेलय्या समिती कर सुधारणांशी संबंधित आहे.
15. निरपेक्ष गरिबी म्हणजे काय?
अश्रीमंतांच्या तुलनेत गरीब असणे
बकिमान गरजा पूर्ण करण्यास असमर्थ असणे
कजास्त उत्पन्न असणे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) किमान गरजा पूर्ण करण्यास असमर्थ असणे

स्पष्टीकरण: किमान जीवन जगण्यासाठी आवश्यक गरजा पूर्ण न होणे म्हणजे निरपेक्ष गरिबी.
16. गरिबी रेषेखालील कुटुंबांना ओळखण्यासाठी कोणती मोहीम राबवली जाते?
अबीपीएल सर्वेक्षण
बजनगणना
कआर्थिक गणना
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) बीपीएल सर्वेक्षण

स्पष्टीकरण: बीपीएल (Below Poverty Line) सर्वेक्षण गरिबी रेषेखालील कुटुंबांना ओळखण्यासाठी केले जाते.
17. भारतात गरिबीचे प्रमाण कोणत्या राज्यांत सर्वाधिक आढळते?
अमहाराष्ट्र
बबिहार
कपंजाब
डहरियाणा
योग्य उत्तर: ब) बिहार

स्पष्टीकरण: आर्थिक आकडेवारीनुसार बिहारसारख्या राज्यांत गरिबीचे प्रमाण अधिक आहे.
18. गरिबी निर्मूलनासाठी 'स्वर्णजयंती ग्राम स्वरोजगार योजना' कधी सुरू झाली?
अ१९९५
ब१९९९
क२००१
ड२००५
योग्य उत्तर: ब) १९९९

स्पष्टीकरण: स्वर्णजयंती ग्राम स्वरोजगार योजना १९९९ मध्ये सुरू झाली.
19. खालीलपैकी कोणता निर्देशांक गरिबीशी संबंधित आहे?
अHDI
बMPI
कGII
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: मानव विकास निर्देशांक (HDI), बहुआयामी गरिबी निर्देशांक (MPI) आणि लिंग असमानता निर्देशांक (GII) हे सर्व गरिबी आणि विकासाशी संबंधित आहेत.
20. गरिबीचे दुष्टचक्र (Vicious Circle of Poverty) ही संकल्पना कोणी मांडली?
अअमर्त्य सेन
बरॅग्नार नर्क्स
कजे.एम. केन्स
डॲडम स्मिथ
योग्य उत्तर: ब) रॅग्नार नर्क्स

स्पष्टीकरण: गरिबीचे दुष्टचक्र ही संकल्पना रॅग्नार नर्क्स यांनी मांडली होती.
विषयातील सर्व नोट्स