MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मौद्रिक धोरण (Monetary Policy) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे मौद्रिक धोरण (Monetary Policy)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मौद्रिक धोरण म्हणजे देशाच्या मध्यवर्ती बँकेद्वारे (RBI) अर्थव्यवस्थेतील पैशाचा पुरवठा आणि व्याजाचे दर नियंत्रित करण्यासाठी आखलेले धोरण होय. याचा मुख्य उद्देश महागाईवर नियंत्रण ठेवणे आणि आर्थिक विकास साधणे हा आहे.

सविस्तर माहिती

भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) दर दोन महिन्यांनी 'मौद्रिक धोरण समिती' (MPC) द्वारे धोरणात्मक निर्णय घेते. जेव्हा अर्थव्यवस्थेत महागाई वाढते, तेव्हा RBI पैशाचा पुरवठा कमी करण्यासाठी व्याजदर वाढवते. याउलट, मंदीच्या काळात अर्थव्यवस्थेला चालना देण्यासाठी व्याजदर कमी केले जातात. या धोरणात रेपो रेट, रिव्हर्स रेपो रेट, सीआरआर (CRR) आणि एसएलआर (SLR) यांसारख्या साधनांचा वापर केला जातो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

रेपो रेट (Repo Rate)

ज्या दराने व्यापारी बँका RBI कडून अल्पमुदतीसाठी कर्ज घेतात.

रिव्हर्स रेपो रेट

ज्या दराने बँका आपला अतिरिक्त पैसा RBI कडे ठेवतात आणि त्यावर व्याज मिळवतात.

CRR (Cash Reserve Ratio)

व्यापारी बँकांना त्यांच्या एकूण ठेवींपैकी काही रक्कम रोख स्वरूपात RBI कडे ठेवावी लागते.

SLR (Statutory Liquidity Ratio)

बँकांना त्यांच्या एकूण ठेवींपैकी काही रक्कम स्वतःकडे रोख, सोने किंवा सरकारी रोख्यांच्या स्वरूपात ठेवावी लागते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • मौद्रिक धोरण समितीमध्ये एकूण ६ सदस्य असतात (३ RBI चे आणि ३ केंद्र सरकारचे).
  • RBI गव्हर्नर हे मौद्रिक धोरण समितीचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात.
  • महागाई नियंत्रित करणे हे मौद्रिक धोरणाचे प्राथमिक उद्दिष्ट आहे.
  • रेपो रेट वाढल्यास कर्जाचे हप्ते महाग होतात.
  • CRR आणि SLR वाढवल्यास बँकांकडे कर्ज देण्यासाठी पैसा कमी उपलब्ध होतो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मौद्रिक धोरण समितीची स्थापना २०१६ मध्ये करण्यात आली.
  • RBI कायदा १९३४ अंतर्गत मौद्रिक धोरण ठरवले जाते.
  • भारतातील महागाईचे लक्ष्य ४% (+/- २%) असे निश्चित केले आहे.

उदाहरणे

महागाई नियंत्रण

जेव्हा बाजारात खूप पैसा असतो आणि वस्तूंच्या किमती वाढतात, तेव्हा RBI रेपो रेट वाढवते, ज्यामुळे कर्ज महाग होते आणि लोकांच्या हातात खर्च करण्यासाठी कमी पैसा उरतो.

आर्थिक विकास

मंदीच्या काळात RBI रेपो रेट कमी करते, ज्यामुळे बँका स्वस्त कर्ज देतात आणि उद्योगांना चालना मिळते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

रेपो रेट आणि महागाई यांचा व्यस्त संबंध लक्षात ठेवा.
MPC मधील सदस्यांची संख्या आणि नियुक्ती यावर प्रश्न विचारले जातात.
चालू घडामोडींनुसार रेपो रेटचे दर परीक्षेपूर्वी तपासा.

⚠️ सामान्य चुका

रेपो रेट आणि रिव्हर्स रेपो रेटमधील फरक गोंधळात टाकणारा असतो, तो नीट समजून घ्या.
मौद्रिक धोरण हे सरकारचे नसून RBI चे धोरण आहे, हे लक्षात ठेवा.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मौद्रिक धोरण समितीचे अध्यक्ष कोण असतात?
अपंतप्रधान
बअर्थमंत्री
कRBI गव्हर्नर
डराष्ट्रपती
योग्य उत्तर: क) RBI गव्हर्नर

स्पष्टीकरण: RBI गव्हर्नर हे मौद्रिक धोरण समितीचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात.
2. रेपो रेट म्हणजे काय?
अबँका RBI कडून कर्ज घेतात तो दर
बबँका ग्राहकांना कर्ज देतात तो दर
कRBI बँकांकडून कर्ज घेते तो दर
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) बँका RBI कडून कर्ज घेतात तो दर

स्पष्टीकरण: रेपो रेट म्हणजे ज्या दराने व्यापारी बँका RBI कडून अल्पमुदतीसाठी कर्ज घेतात.
3. मौद्रिक धोरण समितीमध्ये एकूण किती सदस्य असतात?
अ४
ब५
क६
ड७
योग्य उत्तर: क) ६

स्पष्टीकरण: मौद्रिक धोरण समितीमध्ये एकूण ६ सदस्य असतात.
4. महागाई वाढल्यास RBI काय करते?
अव्याजदर कमी करते
बव्याजदर वाढवते
कCRR कमी करते
डकाहीही करत नाही
योग्य उत्तर: ब) व्याजदर वाढवते

स्पष्टीकरण: महागाई कमी करण्यासाठी RBI व्याजदर वाढवते जेणेकरून बाजारातील पैशाचा पुरवठा कमी होईल.
5. CRR चे पूर्ण रूप काय आहे?
अCash Reserve Ratio
बCentral Reserve Rate
कCash Rate Ratio
डCredit Reserve Ratio
योग्य उत्तर: अ) Cash Reserve Ratio

स्पष्टीकरण: CRR म्हणजे Cash Reserve Ratio.
6. SLR म्हणजे काय?
अबँकांनी स्वतःकडे ठेवायची रक्कम
बबँकांनी RBI कडे ठेवायची रक्कम
कसरकारने बँकेला दिलेली रक्कम
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) बँकांनी स्वतःकडे ठेवायची रक्कम

स्पष्टीकरण: SLR म्हणजे बँकांना त्यांच्या एकूण ठेवींपैकी काही रक्कम स्वतःकडे रोख, सोने किंवा सरकारी रोख्यांच्या स्वरूपात ठेवावी लागते.
7. मौद्रिक धोरण समितीची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ२०१४
ब२०१५
क२०१६
ड२०१७
योग्य उत्तर: क) २०१६

स्पष्टीकरण: मौद्रिक धोरण समितीची स्थापना २०१६ मध्ये झाली.
8. RBI चे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
अकेवळ नफा मिळवणे
बमहागाईवर नियंत्रण आणि आर्थिक स्थिरता
ककेवळ बँकांचे नियंत्रण
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) महागाईवर नियंत्रण आणि आर्थिक स्थिरता

स्पष्टीकरण: RBI चे मुख्य उद्दिष्ट महागाईवर नियंत्रण ठेवणे आणि आर्थिक स्थिरता राखणे हे आहे.
9. रिव्हर्स रेपो रेट वाढल्यास काय होते?
अबँका RBI कडे जास्त पैसा ठेवतात
बबँका कर्ज जास्त देतात
कबाजारात पैसा वाढतो
डव्याजदर कमी होतात
योग्य उत्तर: अ) बँका RBI कडे जास्त पैसा ठेवतात

स्पष्टीकरण: रिव्हर्स रेपो रेट वाढल्यास बँकांना RBI कडे पैसा ठेवणे फायदेशीर वाटते.
10. मौद्रिक धोरण समितीचे निर्णय किती कालावधीने घेतले जातात?
अदरमहा
बदर दोन महिन्यांनी
कदर सहा महिन्यांनी
डदरवर्षी
योग्य उत्तर: ब) दर दोन महिन्यांनी

स्पष्टीकरण: मौद्रिक धोरण समितीचे निर्णय दर दोन महिन्यांनी घेतले जातात.
11. बँक रेट म्हणजे काय?
अअल्पमुदतीचा दर
बदीर्घमुदतीचा दर
कबचत खात्याचा दर
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) दीर्घमुदतीचा दर

स्पष्टीकरण: बँक रेट हा दीर्घमुदतीसाठी RBI कडून बँकांना मिळणाऱ्या कर्जाचा दर आहे.
12. भारतातील महागाईचे लक्ष्य किती आहे?
अ२% (+/- २%)
ब४% (+/- २%)
क६% (+/- २%)
ड५% (+/- १%)
योग्य उत्तर: ब) ४% (+/- २%)

स्पष्टीकरण: भारतातील महागाईचे लक्ष्य ४% (+/- २%) असे निश्चित केले आहे.
13. CRR वाढवल्यास बँकांच्या कर्ज देण्याच्या क्षमतेवर काय परिणाम होतो?
अक्षमता वाढते
बक्षमता कमी होते
ककाहीही परिणाम होत नाही
डबँका बंद होतात
योग्य उत्तर: ब) क्षमता कमी होते

स्पष्टीकरण: CRR वाढवल्यास बँकांना जास्त रक्कम RBI कडे ठेवावी लागते, त्यामुळे कर्ज देण्यासाठी कमी पैसा उरतो.
14. मौद्रिक धोरण हे कोणाचे धोरण आहे?
अभारत सरकार
बभारतीय रिझर्व्ह बँक
कनिती आयोग
डवित्त मंत्रालय
योग्य उत्तर: ब) भारतीय रिझर्व्ह बँक

स्पष्टीकरण: मौद्रिक धोरण हे भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे धोरण आहे.
15. खालीलपैकी कोणते साधन मौद्रिक धोरणाचे नाही?
अरेपो रेट
बCRR
कGST दर
डSLR
योग्य उत्तर: क) GST दर

स्पष्टीकरण: GST दर हे राजकोषीय धोरणाशी संबंधित आहे, मौद्रिक धोरणाशी नाही.
16. जेव्हा अर्थव्यवस्था मंदीत असते, तेव्हा RBI काय करते?
अरेपो रेट वाढवते
बरेपो रेट कमी करते
कCRR वाढवते
डSLR वाढवते
योग्य उत्तर: ब) रेपो रेट कमी करते

स्पष्टीकरण: मंदीच्या काळात अर्थव्यवस्थेला चालना देण्यासाठी RBI रेपो रेट कमी करते.
17. मौद्रिक धोरण समितीमध्ये केंद्र सरकारचे किती सदस्य असतात?
अ२
ब३
क४
ड१
योग्य उत्तर: ब) ३

स्पष्टीकरण: मौद्रिक धोरण समितीमध्ये ३ सदस्य RBI चे आणि ३ सदस्य केंद्र सरकारचे असतात.
18. बँकांकडे असलेला अतिरिक्त पैसा RBI कडे ठेवल्यास कोणता दर लागू होतो?
अरेपो रेट
बरिव्हर्स रेपो रेट
कबँक रेट
डमार्केट रेट
योग्य उत्तर: ब) रिव्हर्स रेपो रेट

स्पष्टीकरण: बँका आपला अतिरिक्त पैसा RBI कडे ठेवतात तेव्हा रिव्हर्स रेपो रेट लागू होतो.
19. मौद्रिक धोरण समितीचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
अआर्थिक विकास
बमहागाई नियंत्रण
करोजगार निर्मिती
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: मौद्रिक धोरणाचे उद्दिष्ट आर्थिक विकास, महागाई नियंत्रण आणि स्थिरता राखणे हे सर्व आहे.
20. रेपो रेट कमी केल्यास कर्जाच्या हप्त्यांवर काय परिणाम होतो?
अहप्ते वाढतात
बहप्ते कमी होतात
ककाहीही बदल होत नाही
डकर्ज मिळणे बंद होते
योग्य उत्तर: ब) हप्ते कमी होतात

स्पष्टीकरण: रेपो रेट कमी केल्यास बँकांचे व्याजदर कमी होतात, त्यामुळे कर्जाचे हप्ते कमी होतात.
विषयातील सर्व नोट्स