भारतीय राजकोषीय धोरण (Fiscal Policy) | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
भारतीय राजकोषीय धोरण (Fiscal Policy)
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
राजकोषीय धोरण म्हणजे सरकारचे उत्पन्न (कर आणि इतर मार्ग) आणि खर्च (सार्वजनिक कल्याण आणि विकास) यांचे नियोजन होय. हे धोरण देशाच्या आर्थिक विकासाला गती देण्यासाठी आणि महागाईवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी वापरले जाते.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
सरकारचा एकूण खर्च आणि सरकारचे एकूण उत्पन्न (कर्ज वगळून) यातील फरक.
जो कर व्यक्ती किंवा संस्थेवर थेट लावला जातो, उदा. आयकर.
वस्तू आणि सेवांवर लावला जाणारा कर, जो ग्राहकांकडून वसूल केला जातो, उदा. GST.
महत्त्वाचे मुद्दे
- राजकोषीय धोरण हे सरकारचे धोरण आहे, तर मौद्रिक धोरण (Monetary Policy) हे आरबीआयचे धोरण आहे.
- कर महसूल हा सरकारचा उत्पन्नाचा मुख्य स्रोत आहे.
- सार्वजनिक खर्च हा पायाभूत सुविधा, शिक्षण आणि आरोग्यावर केला जातो.
- राजकोषीय धोरणाचे मुख्य साधन 'अर्थसंकल्प' (Budget) हे आहे.
महत्त्वाची तथ्ये
- भारतात राजकोषीय धोरण वित्त मंत्रालयाद्वारे तयार केले जाते.
- FRBM कायदा (Fiscal Responsibility and Budget Management Act) २००३ मध्ये संमत झाला.
- राजकोषीय तूट कमी करणे हे सरकारचे प्रमुख उद्दिष्ट असते.
उदाहरणे
कर सवलत
सरकारने प्राप्तिकरात सवलत दिल्यास लोकांच्या हातात जास्त पैसा राहतो, ज्यामुळे मागणी वाढते.
सार्वजनिक गुंतवणूक
सरकारने नवीन रस्ते किंवा रेल्वे प्रकल्पांवर खर्च केल्यास रोजगार निर्मिती होते.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: राजकोषीय धोरण हे केंद्र सरकारच्या वित्त मंत्रालयाद्वारे तयार केले जाते.
स्पष्टीकरण: आयकर (Income Tax) हा प्रत्यक्ष कर आहे कारण तो थेट व्यक्तीच्या उत्पन्नावर लावला जातो.
स्पष्टीकरण: सरकारचा एकूण खर्च आणि कर्ज वगळता असलेले एकूण उत्पन्न यातील फरकाला राजकोषीय तूट म्हणतात.
स्पष्टीकरण: FRBM कायदा राजकोषीय तूट नियंत्रित करण्यासाठी आणि आर्थिक शिस्त लावण्यासाठी आहे.
स्पष्टीकरण: खर्च उत्पन्नापेक्षा जास्त असल्यास त्याला तुटीचा अर्थसंकल्प म्हणतात.
स्पष्टीकरण: GST हा वस्तू आणि सेवांवर लावला जाणारा अप्रत्यक्ष कर आहे.
स्पष्टीकरण: राजकोषीय धोरणाचे उद्दिष्ट आर्थिक विकास, स्थिरता आणि सामाजिक कल्याण हे सर्व असते.
स्पष्टीकरण: रेपो रेट हे मौद्रिक धोरणाचे साधन आहे, राजकोषीय धोरणाचे नाही.
स्पष्टीकरण: कर महसूल हा सरकारचा उत्पन्नाचा मुख्य आणि शाश्वत स्रोत आहे.
स्पष्टीकरण: भारताचा केंद्रीय अर्थसंकल्प वित्तमंत्र्यांद्वारे संसदेत सादर केला जातो.
स्पष्टीकरण: दोन्ही धोरणांच्या एकत्रित परिणामाला व्यापक अर्थाने आर्थिक धोरण (Economic Policy) म्हणतात.
स्पष्टीकरण: प्रगतशील कर प्रणालीत श्रीमंतांवर जास्त आणि गरिबांवर कमी कर लावला जातो.
स्पष्टीकरण: सरकारचा खर्च वाढल्यास लोकांच्या हातात पैसा येतो आणि मागणी वाढते.
स्पष्टीकरण: भारतात वित्तीय वर्ष १ एप्रिल ते ३१ मार्च असे असते.
स्पष्टीकरण: तूट भरून काढण्यासाठी सरकार कर्ज घेणे, कर वाढवणे किंवा खर्च कमी करणे या पर्यायांचा वापर करते.
स्पष्टीकरण: कॉर्पोरेट कर (कंपन्यांवरील कर) हा केंद्र सरकारचा कर आहे.
स्पष्टीकरण: महसुली खर्च आणि महसुली उत्पन्न यातील फरकाला महसुली तूट म्हणतात.
स्पष्टीकरण: महागाई कमी करण्यासाठी सरकार कर वाढवून लोकांची क्रयशक्ती कमी करते.
स्पष्टीकरण: अर्थसंकल्पाचे महसुली आणि भांडवली असे दोन मुख्य भाग असतात.
स्पष्टीकरण: सर्व प्रकारच्या अर्थव्यवस्थांमध्ये सरकारचे राजकोषीय धोरण महत्त्वाचे असते.