MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय राजकोषीय धोरण (Fiscal Policy) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय राजकोषीय धोरण (Fiscal Policy)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

राजकोषीय धोरण म्हणजे सरकारचे उत्पन्न (कर आणि इतर मार्ग) आणि खर्च (सार्वजनिक कल्याण आणि विकास) यांचे नियोजन होय. हे धोरण देशाच्या आर्थिक विकासाला गती देण्यासाठी आणि महागाईवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी वापरले जाते.

सविस्तर माहिती

राजकोषीय धोरण हे प्रामुख्याने केंद्र सरकारद्वारे राबवले जाते. जेव्हा सरकारचा खर्च त्याच्या उत्पन्नापेक्षा जास्त असतो, तेव्हा त्याला 'तुटीचा अर्थसंकल्प' (Deficit Budget) म्हणतात. या धोरणाचे मुख्य उद्दिष्ट आर्थिक स्थिरता, रोजगार निर्मिती आणि गरिबी निर्मूलन हे आहे. अर्थसंकल्पाच्या माध्यमातून सरकार कर आकारणी आणि सार्वजनिक खर्चाचे धोरण ठरवते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

राजकोषीय तूट (Fiscal Deficit)

सरकारचा एकूण खर्च आणि सरकारचे एकूण उत्पन्न (कर्ज वगळून) यातील फरक.

प्रत्यक्ष कर (Direct Tax)

जो कर व्यक्ती किंवा संस्थेवर थेट लावला जातो, उदा. आयकर.

अप्रत्यक्ष कर (Indirect Tax)

वस्तू आणि सेवांवर लावला जाणारा कर, जो ग्राहकांकडून वसूल केला जातो, उदा. GST.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • राजकोषीय धोरण हे सरकारचे धोरण आहे, तर मौद्रिक धोरण (Monetary Policy) हे आरबीआयचे धोरण आहे.
  • कर महसूल हा सरकारचा उत्पन्नाचा मुख्य स्रोत आहे.
  • सार्वजनिक खर्च हा पायाभूत सुविधा, शिक्षण आणि आरोग्यावर केला जातो.
  • राजकोषीय धोरणाचे मुख्य साधन 'अर्थसंकल्प' (Budget) हे आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भारतात राजकोषीय धोरण वित्त मंत्रालयाद्वारे तयार केले जाते.
  • FRBM कायदा (Fiscal Responsibility and Budget Management Act) २००३ मध्ये संमत झाला.
  • राजकोषीय तूट कमी करणे हे सरकारचे प्रमुख उद्दिष्ट असते.

उदाहरणे

कर सवलत

सरकारने प्राप्तिकरात सवलत दिल्यास लोकांच्या हातात जास्त पैसा राहतो, ज्यामुळे मागणी वाढते.

सार्वजनिक गुंतवणूक

सरकारने नवीन रस्ते किंवा रेल्वे प्रकल्पांवर खर्च केल्यास रोजगार निर्मिती होते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

राजकोषीय धोरण आणि मौद्रिक धोरण यातील फरक नीट समजून घ्या.
अर्थसंकल्पातील महत्त्वाच्या तरतुदींवर लक्ष ठेवा.
कर प्रणालीचे प्रकार (प्रगतशील, प्रतिगामी) अभ्यासा.

⚠️ सामान्य चुका

राजकोषीय धोरण हे आरबीआय ठरवते असे समजणे चुकीचे आहे.
प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष करातील फरक गोंधळात टाकणारा असू शकतो, तो स्पष्ट ठेवा.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. राजकोषीय धोरण (Fiscal Policy) कोणाद्वारे तयार केले जाते?
अभारतीय रिझर्व्ह बँक
बवित्त मंत्रालय
कनिती आयोग
डसेबी
योग्य उत्तर: ब) वित्त मंत्रालय

स्पष्टीकरण: राजकोषीय धोरण हे केंद्र सरकारच्या वित्त मंत्रालयाद्वारे तयार केले जाते.
2. खालीलपैकी कोणता कर प्रत्यक्ष कर आहे?
अGST
बउत्पादन शुल्क
कआयकर
डसीमा शुल्क
योग्य उत्तर: क) आयकर

स्पष्टीकरण: आयकर (Income Tax) हा प्रत्यक्ष कर आहे कारण तो थेट व्यक्तीच्या उत्पन्नावर लावला जातो.
3. राजकोषीय तूट म्हणजे काय?
असरकारचा एकूण खर्च - एकूण उत्पन्न
बसरकारचा महसुली खर्च - महसुली उत्पन्न
कसरकारचे एकूण कर्ज
डवरीलपैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) सरकारचा एकूण खर्च - एकूण उत्पन्न

स्पष्टीकरण: सरकारचा एकूण खर्च आणि कर्ज वगळता असलेले एकूण उत्पन्न यातील फरकाला राजकोषीय तूट म्हणतात.
4. FRBM कायदा कशाशी संबंधित आहे?
अबँकिंग सुधारणा
बराजकोषीय शिस्त
ककृषी विकास
डशिक्षण धोरण
योग्य उत्तर: ब) राजकोषीय शिस्त

स्पष्टीकरण: FRBM कायदा राजकोषीय तूट नियंत्रित करण्यासाठी आणि आर्थिक शिस्त लावण्यासाठी आहे.
5. जेव्हा सरकारचा खर्च उत्पन्नापेक्षा जास्त असतो, तेव्हा त्याला काय म्हणतात?
अअधिशेष अर्थसंकल्प
बसंतुलित अर्थसंकल्प
कतुटीचा अर्थसंकल्प
डशून्य अर्थसंकल्प
योग्य उत्तर: क) तुटीचा अर्थसंकल्प

स्पष्टीकरण: खर्च उत्पन्नापेक्षा जास्त असल्यास त्याला तुटीचा अर्थसंकल्प म्हणतात.
6. भारतात जीएसटी (GST) कोणत्या प्रकारचा कर आहे?
अप्रत्यक्ष कर
बअप्रत्यक्ष कर
कसंपत्ती कर
डकॉर्पोरेट कर
योग्य उत्तर: ब) अप्रत्यक्ष कर

स्पष्टीकरण: GST हा वस्तू आणि सेवांवर लावला जाणारा अप्रत्यक्ष कर आहे.
7. राजकोषीय धोरणाचे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
अआर्थिक स्थिरता
बरोजगार निर्मिती
कगरिबी निर्मूलन
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: राजकोषीय धोरणाचे उद्दिष्ट आर्थिक विकास, स्थिरता आणि सामाजिक कल्याण हे सर्व असते.
8. खालीलपैकी कोणते राजकोषीय धोरणाचे साधन नाही?
अकर आकारणी
बसार्वजनिक खर्च
करेपो रेट
डसार्वजनिक कर्ज
योग्य उत्तर: क) रेपो रेट

स्पष्टीकरण: रेपो रेट हे मौद्रिक धोरणाचे साधन आहे, राजकोषीय धोरणाचे नाही.
9. सरकारच्या उत्पन्नाचा सर्वात मोठा स्रोत कोणता आहे?
अकर महसूल
बकर्ज
कविनिवेश
डअनुदान
योग्य उत्तर: अ) कर महसूल

स्पष्टीकरण: कर महसूल हा सरकारचा उत्पन्नाचा मुख्य आणि शाश्वत स्रोत आहे.
10. अर्थसंकल्प संसदेत कोण सादर करते?
अपंतप्रधान
बराष्ट्रपती
कवित्तमंत्री
डआरबीआय गव्हर्नर
योग्य उत्तर: क) वित्तमंत्री

स्पष्टीकरण: भारताचा केंद्रीय अर्थसंकल्प वित्तमंत्र्यांद्वारे संसदेत सादर केला जातो.
11. राजकोषीय धोरण आणि मौद्रिक धोरण यांच्यातील समन्वयाला काय म्हणतात?
अआर्थिक धोरण
बव्यापारी धोरण
कऔद्योगिक धोरण
डकृषी धोरण
योग्य उत्तर: अ) आर्थिक धोरण

स्पष्टीकरण: दोन्ही धोरणांच्या एकत्रित परिणामाला व्यापक अर्थाने आर्थिक धोरण (Economic Policy) म्हणतात.
12. कर प्रणालीमध्ये 'प्रगतशील' (Progressive) कर म्हणजे काय?
अउत्पन्न वाढल्यास कराचा दर वाढणे
बउत्पन्न वाढल्यास कराचा दर कमी होणे
कसर्वांसाठी समान कर
डवरीलपैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) उत्पन्न वाढल्यास कराचा दर वाढणे

स्पष्टीकरण: प्रगतशील कर प्रणालीत श्रीमंतांवर जास्त आणि गरिबांवर कमी कर लावला जातो.
13. सार्वजनिक खर्च वाढवल्यास अर्थव्यवस्थेवर काय परिणाम होतो?
अमागणी कमी होते
बमागणी वाढते
कगुंतवणूक कमी होते
डकाहीही परिणाम होत नाही
योग्य उत्तर: ब) मागणी वाढते

स्पष्टीकरण: सरकारचा खर्च वाढल्यास लोकांच्या हातात पैसा येतो आणि मागणी वाढते.
14. भारतात 'वित्तीय वर्ष' (Financial Year) कधी सुरू होते?
अ१ जानेवारी
ब१ एप्रिल
क१ मार्च
ड१ जून
योग्य उत्तर: ब) १ एप्रिल

स्पष्टीकरण: भारतात वित्तीय वर्ष १ एप्रिल ते ३१ मार्च असे असते.
15. राजकोषीय तूट भरून काढण्यासाठी सरकार काय करते?
अकर्ज घेते
बकर वाढवते
कखर्च कमी करते
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: तूट भरून काढण्यासाठी सरकार कर्ज घेणे, कर वाढवणे किंवा खर्च कमी करणे या पर्यायांचा वापर करते.
16. खालीलपैकी कोणता कर केंद्र सरकार लावते?
अव्यावसायिक कर
बमुद्रांक शुल्क
ककॉर्पोरेट कर
डजमीन महसूल
योग्य उत्तर: क) कॉर्पोरेट कर

स्पष्टीकरण: कॉर्पोरेट कर (कंपन्यांवरील कर) हा केंद्र सरकारचा कर आहे.
17. अर्थसंकल्पातील 'महसुली तूट' म्हणजे काय?
अमहसुली खर्च - महसुली उत्पन्न
बएकूण खर्च - एकूण उत्पन्न
कभांडवली खर्च - भांडवली उत्पन्न
डवरीलपैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) महसुली खर्च - महसुली उत्पन्न

स्पष्टीकरण: महसुली खर्च आणि महसुली उत्पन्न यातील फरकाला महसुली तूट म्हणतात.
18. राजकोषीय धोरणाचा मुख्य उद्देश महागाईवर नियंत्रण ठेवणे हा असल्यास सरकार काय करेल?
अखर्च वाढवेल
बकर वाढवेल
ककर्ज वाढवेल
डअनुदान वाढवेल
योग्य उत्तर: ब) कर वाढवेल

स्पष्टीकरण: महागाई कमी करण्यासाठी सरकार कर वाढवून लोकांची क्रयशक्ती कमी करते.
19. भारताच्या अर्थसंकल्पाचे किती भाग असतात?
अदोन (महसुली आणि भांडवली)
बतीन
कचार
डपाच
योग्य उत्तर: अ) दोन (महसुली आणि भांडवली)

स्पष्टीकरण: अर्थसंकल्पाचे महसुली आणि भांडवली असे दोन मुख्य भाग असतात.
20. राजकोषीय धोरण हे कोणत्या प्रकारच्या अर्थव्यवस्थेत महत्त्वाचे असते?
अभांडवलशाही
बसमाजवादी
कमिश्र अर्थव्यवस्था
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: सर्व प्रकारच्या अर्थव्यवस्थांमध्ये सरकारचे राजकोषीय धोरण महत्त्वाचे असते.