MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय राज्यघटनेची प्रमुख वैशिष्ट्ये | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय राज्यघटनेची प्रमुख वैशिष्ट्ये

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय राज्यघटना ही जगातील सर्वात मोठी लिखित राज्यघटना आहे. ती विविध देशांच्या राज्यघटनांचा अभ्यास करून आणि भारतीय परिस्थितीनुसार बदल करून तयार करण्यात आली आहे.

सविस्तर माहिती

भारतीय राज्यघटना ही लवचिक आणि ताठर अशा दोन्ही स्वरूपांचे मिश्रण आहे. यात संसदीय लोकशाही, मूलभूत हक्क, मार्गदर्शक तत्त्वे आणि स्वतंत्र न्यायव्यवस्था यांसारख्या महत्त्वाच्या तरतुदी आहेत. ही राज्यघटना २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी स्वीकारली गेली आणि २६ जानेवारी १९५० पासून अंमलात आली.

महत्त्वाच्या संज्ञा

लिखित राज्यघटना

ज्या देशाचे संविधान एका दस्तऐवजात संकलित केलेले असते.

संसदीय शासन पद्धती

ज्या पद्धतीत कार्यकारी मंडळ कायदेमंडळाला जबाबदार असते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • जगातील सर्वात मोठी लिखित राज्यघटना.
  • विविध स्त्रोतांकडून प्रेरणा.
  • लवचिकता आणि ताठरता यांचे मिश्रण.
  • एकात्मिक आणि स्वतंत्र न्यायव्यवस्था.
  • प्रौढ मताधिकार.

महत्त्वाची तथ्ये

  • राज्यघटना तयार करण्यासाठी २ वर्षे ११ महिने १८ दिवस लागले.
  • मूळ राज्यघटनेत ३९५ कलमे आणि ८ अनुसूची होत्या.
  • डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना राज्यघटनेचे शिल्पकार मानले जाते.

उदाहरणे

मूलभूत हक्क

भारतीय नागरिकांना भाषण स्वातंत्र्य, धार्मिक स्वातंत्र्य आणि समानतेचा अधिकार प्रदान केला आहे.

संसदीय पद्धती

भारतात राष्ट्रपती नाममात्र प्रमुख असतात, तर पंतप्रधान वास्तव प्रमुख असतात.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

राज्यघटनेच्या स्त्रोतांवर आधारित प्रश्न वारंवार विचारले जातात.
कलमे आणि भाग यांचा तक्ता बनवून पाठ करा.
प्रस्तावनेतील शब्दांचा क्रम लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

राज्यघटना कधी स्वीकारली आणि कधी अंमलात आली यात गल्लत करणे.
एकात्मिक आणि संघराज्य पद्धतीतील फरक न समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतीय राज्यघटना केव्हा स्वीकारली गेली?
अ२६ जानेवारी १९५०
ब२६ नोव्हेंबर १९४९
क१५ ऑगस्ट १९४७
ड२६ जानेवारी १९४९
योग्य उत्तर: ब) २६ नोव्हेंबर १९४९

स्पष्टीकरण: भारतीय राज्यघटना २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी स्वीकारली गेली.
2. भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार कोणाला मानले जाते?
अजवाहरलाल नेहरू
बडॉ. राजेंद्र प्रसाद
कडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
डसरदार पटेल
योग्य उत्तर: क) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

स्पष्टीकरण: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते, म्हणून त्यांना शिल्पकार मानले जाते.
3. भारतीय राज्यघटना कोणत्या प्रकारची आहे?
अपूर्णपणे लवचिक
बपूर्णपणे ताठर
कलवचिक आणि ताठर यांचे मिश्रण
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) लवचिक आणि ताठर यांचे मिश्रण

स्पष्टीकरण: भारतीय राज्यघटना काही बाबतीत लवचिक तर काही बाबतीत ताठर आहे.
4. भारतात कोणती शासन पद्धती स्वीकारली आहे?
अअध्यक्षीय
बसंसदीय
कहुकूमशाही
डराजेशाही
योग्य उत्तर: ब) संसदीय

स्पष्टीकरण: भारताने ब्रिटनच्या धर्तीवर संसदीय शासन पद्धती स्वीकारली आहे.
5. भारतीय राज्यघटनेत किती अनुसूची आहेत?
अ८
ब१०
क१२
ड१४
योग्य उत्तर: क) १२

स्पष्टीकरण: सध्या भारतीय राज्यघटनेत १२ अनुसूची आहेत.
6. मूलभूत हक्क कोणत्या देशाकडून घेतले आहेत?
अब्रिटन
बअमेरिका
ककॅनडा
डआयर्लंड
योग्य उत्तर: ब) अमेरिका

स्पष्टीकरण: मूलभूत हक्क अमेरिकेच्या राज्यघटनेवरून प्रेरित आहेत.
7. मार्गदर्शक तत्त्वे कोणत्या देशाकडून घेतली आहेत?
अआयर्लंड
बरशिया
कजपान
डदक्षिण आफ्रिका
योग्य उत्तर: अ) आयर्लंड

स्पष्टीकरण: राज्य धोरणाची मार्गदर्शक तत्त्वे आयर्लंडकडून घेतली आहेत.
8. भारतीय राज्यघटनेत 'एकात्मिक न्यायव्यवस्था' कोणत्या देशाकडून घेतली आहे?
अअमेरिका
बब्रिटन
कभारत सरकार कायदा १९३५
डफ्रान्स
योग्य उत्तर: क) भारत सरकार कायदा १९३५

स्पष्टीकरण: एकात्मिक न्यायव्यवस्था भारत सरकार कायदा १९३५ वर आधारित आहे.
9. भारतीय राज्यघटनेचे स्वरूप कसे आहे?
अपूर्णपणे संघराज्य
बपूर्णपणे एकात्मिक
कसंघराज्य पण एकात्मतेकडे झुकलेले
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) संघराज्य पण एकात्मतेकडे झुकलेले

स्पष्टीकरण: भारतीय राज्यघटना संघराज्य स्वरूपाची असली तरी त्यात एकात्मतेची लक्षणे आहेत.
10. प्रौढ मताधिकाराचे वय किती आहे?
अ२१ वर्षे
ब१८ वर्षे
क२५ वर्षे
ड१६ वर्षे
योग्य उत्तर: ब) १८ वर्षे

स्पष्टीकरण: भारतीय राज्यघटनेनुसार १८ वर्षे पूर्ण असलेल्या प्रत्येक नागरिकाला मतदानाचा अधिकार आहे.
11. भारतीय राज्यघटनेत 'आणीबाणी' विषयक तरतुदी कोणत्या देशाकडून घेतल्या आहेत?
अजर्मनी
बकॅनडा
कऑस्ट्रेलिया
डअमेरिका
योग्य उत्तर: अ) जर्मनी

स्पष्टीकरण: आणीबाणीच्या तरतुदी जर्मनीच्या वायमार राज्यघटनेवरून घेतल्या आहेत.
12. भारतीय राज्यघटनेत 'मूलभूत कर्तव्ये' कोणत्या देशाकडून घेतली आहेत?
अअमेरिका
बरशिया (सोव्हिएत युनियन)
कफ्रान्स
डजपान
योग्य उत्तर: ब) रशिया (सोव्हिएत युनियन)

स्पष्टीकरण: मूलभूत कर्तव्ये रशियाकडून घेण्यात आली आहेत.
13. भारतीय राज्यघटनेत 'समवर्ती सूची' कोणत्या देशाकडून घेतली आहे?
अऑस्ट्रेलिया
बकॅनडा
कअमेरिका
डब्रिटन
योग्य उत्तर: अ) ऑस्ट्रेलिया

स्पष्टीकरण: समवर्ती सूची ऑस्ट्रेलियाच्या राज्यघटनेवरून घेतली आहे.
14. भारतीय राज्यघटनेत 'राज्यपालांची नियुक्ती' कोणत्या देशाकडून घेतली आहे?
अअमेरिका
बकॅनडा
कआयर्लंड
डब्रिटन
योग्य उत्तर: ब) कॅनडा

स्पष्टीकरण: राज्यपालांची नियुक्ती ही तरतूद कॅनडाच्या राज्यघटनेवरून घेतली आहे.
15. भारतीय राज्यघटनेत 'घटनादुरुस्ती' प्रक्रिया कोणत्या देशाकडून घेतली आहे?
अदक्षिण आफ्रिका
बअमेरिका
कब्रिटन
डजपान
योग्य उत्तर: अ) दक्षिण आफ्रिका

स्पष्टीकरण: घटनादुरुस्तीची प्रक्रिया दक्षिण आफ्रिकेच्या राज्यघटनेवरून घेतली आहे.
16. भारतीय राज्यघटनेत 'स्वतंत्र न्यायव्यवस्था' कोणत्या देशाकडून घेतली आहे?
अब्रिटन
बअमेरिका
ककॅनडा
डरशिया
योग्य उत्तर: ब) अमेरिका

स्पष्टीकरण: स्वतंत्र न्यायव्यवस्था अमेरिकेच्या राज्यघटनेवरून घेतली आहे.
17. भारतीय राज्यघटनेत 'संसदीय विशेषाधिकार' कोणत्या देशाकडून घेतले आहेत?
अब्रिटन
बअमेरिका
ककॅनडा
डफ्रान्स
योग्य उत्तर: अ) ब्रिटन

स्पष्टीकरण: संसदीय विशेषाधिकार ब्रिटनच्या राज्यघटनेवरून घेतले आहेत.
18. भारतीय राज्यघटनेत 'प्रस्तावना' कोणत्या देशाकडून घेतली आहे?
अअमेरिका
बब्रिटन
कफ्रान्स
डरशिया
योग्य उत्तर: अ) अमेरिका

स्पष्टीकरण: प्रस्तावनेचा विचार अमेरिकेच्या राज्यघटनेवरून घेतला आहे.
19. भारतीय राज्यघटनेत 'गणराज्य' ही संकल्पना कोणत्या देशाकडून घेतली आहे?
अफ्रान्स
बअमेरिका
कब्रिटन
डजपान
योग्य उत्तर: अ) फ्रान्स

स्पष्टीकरण: गणराज्य ही संकल्पना फ्रान्सच्या राज्यघटनेवरून घेतली आहे.
20. भारतीय राज्यघटनेत 'कायद्याचे राज्य' ही संकल्पना कोणत्या देशाकडून घेतली आहे?
अअमेरिका
बब्रिटन
ककॅनडा
डऑस्ट्रेलिया
योग्य उत्तर: ब) ब्रिटन

स्पष्टीकरण: कायद्याचे राज्य (Rule of Law) ही संकल्पना ब्रिटनच्या राज्यघटनेवरून घेतली आहे.