MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय राज्यघटनेची प्रस्तावना (Preamble) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय राज्यघटनेची प्रस्तावना (Preamble)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय राज्यघटनेची प्रस्तावना ही राज्यघटनेचा आत्मा आणि तिची गुरुकिल्ली मानली जाते. पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी मांडलेल्या 'उद्देश्य पत्रिकेवर' (Objectives Resolution) आधारित ही प्रस्तावना राज्यघटनेची उद्दिष्टे आणि मूल्ये स्पष्ट करते.

सविस्तर माहिती

प्रस्तावना ही राज्यघटनेचा एक भाग असून ती संविधानाचे स्वरूप आणि तत्त्वज्ञान दर्शवते. यामध्ये भारताचे वर्णन 'सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही, गणराज्य' असे करण्यात आले आहे. हे शब्द देशाच्या राजकीय आणि सामाजिक रचनेचा पाया आहेत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

सार्वभौम (Sovereign)

भारत स्वतःच्या अंतर्गत आणि बाह्य निर्णयांसाठी पूर्णपणे स्वतंत्र आहे, कोणत्याही परकीय सत्तेचा दबाव नाही.

समाजवादी (Socialist)

उत्पादनाच्या साधनांवर सार्वजनिक मालकी आणि संपत्तीचे समान वाटप करून सामाजिक व आर्थिक विषमता कमी करणे.

धर्मनिरपेक्ष (Secular)

राज्याचा स्वतःचा कोणताही अधिकृत धर्म नाही आणि राज्य सर्व धर्मांना समान वागणूक देते.

लोकशाही (Democratic)

शासन चालवण्याची सत्ता जनतेच्या हातात असून ती प्रतिनिधींच्या माध्यमातून वापरली जाते.

गणराज्य (Republic)

देशाचा प्रमुख (राष्ट्रपती) हा वंशपरंपरेने नसून निवडणुकीद्वारे निवडला जातो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • प्रस्तावना ही राज्यघटनेचा अविभाज्य भाग आहे (केशवानंद भारती खटला, १९७३).
  • प्रस्तावनेत आतापर्यंत केवळ एकदाच (४२ वी घटनादुरुस्ती, १९७६) बदल करण्यात आला आहे.
  • ४२ व्या घटनादुरुस्तीने 'समाजवादी', 'धर्मनिरपेक्ष' आणि 'अखंडता' हे तीन शब्द जोडले गेले.
  • प्रस्तावनेत न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या मूल्यांचा समावेश आहे.
  • प्रस्तावना ही न्यायप्रविष्ट (Justiciable) नाही, म्हणजेच ती न्यायालयात अंमलबजावणीसाठी वापरता येत नाही.

महत्त्वाची तथ्ये

  • प्रस्तावनेचा उगम अमेरिकन राज्यघटनेतून झाला आहे.
  • प्रस्तावनेची भाषा ऑस्ट्रेलियाच्या राज्यघटनेवरून प्रेरित आहे.
  • के. एम. मुन्शी यांनी प्रस्तावनेला 'राजकीय कुंडली' (Political Horoscope) म्हटले आहे.
  • एन. ए. पालखीवाला यांनी प्रस्तावनेला 'राज्यघटनेचे ओळखपत्र' (Identity Card) म्हटले आहे.
  • ठाकूरदास भार्गव यांनी प्रस्तावनेला 'राज्यघटनेचा आत्मा' म्हटले आहे.

उदाहरणे

न्याय (Justice)

प्रस्तावनेत सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय न्यायाची हमी दिली आहे, जी मार्गदर्शक तत्त्वांतून पूर्ण केली जाते.

स्वातंत्र्य (Liberty)

प्रत्येक नागरिकाला विचार, अभिव्यक्ती, विश्वास, श्रद्धा आणि उपासनेचे स्वातंत्र्य दिले आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

प्रस्तावनेतील शब्दांचा क्रम लक्षात ठेवा: सार्वभौम, समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष, लोकशाही, गणराज्य.
४२ व्या घटनादुरुस्तीने जोडलेले शब्द पाठ करा (स, ध, अ).
प्रस्तावनेशी संबंधित महत्त्वाचे खटले (बेरुबारी, केशवानंद भारती) लक्षात ठेवा.
प्रस्तावनेतील न्यायाचे तीन प्रकार (सामाजिक, आर्थिक, राजकीय) लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

प्रस्तावना ही राज्यघटनेचा भाग नाही असे समजणे (हे चुकीचे आहे).
प्रस्तावनेत अनेकदा दुरुस्त्या झाल्या आहेत असे समजणे (केवळ एकदाच झाली आहे).
न्याय आणि स्वातंत्र्याचे प्रकार गोंधळात टाकणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतीय राज्यघटनेची प्रस्तावना कोणत्या देशाच्या राज्यघटनेवरून प्रेरित आहे?
अब्रिटन
बअमेरिका
ककॅनडा
डआयर्लंड
योग्य उत्तर: ब) अमेरिका

स्पष्टीकरण: प्रस्तावनेचा विचार अमेरिकन राज्यघटनेतून घेण्यात आला आहे.
2. प्रस्तावनेत आतापर्यंत किती वेळा घटनादुरुस्ती करण्यात आली आहे?
अएकदाही नाही
बएकदा
कदोनदा
डतीनदा
योग्य उत्तर: ब) एकदा

स्पष्टीकरण: १९७६ च्या ४२ व्या घटनादुरुस्तीद्वारे प्रस्तावनेत एकदाच बदल करण्यात आला.
3. ४२ व्या घटनादुरुस्तीने खालीलपैकी कोणता शब्द प्रस्तावनेत जोडला गेला नाही?
असमाजवादी
बधर्मनिरपेक्ष
कअखंडता
डलोकशाही
योग्य उत्तर: ड) लोकशाही

स्पष्टीकरण: लोकशाही हा शब्द मूळ प्रस्तावनेत होता.
4. प्रस्तावनेला 'राज्यघटनेचे ओळखपत्र' असे कोणी म्हटले आहे?
अडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
बएन. ए. पालखीवाला
कके. एम. मुन्शी
डजवाहरलाल नेहरू
योग्य उत्तर: ब) एन. ए. पालखीवाला

स्पष्टीकरण: एन. ए. पालखीवाला यांनी प्रस्तावनेला राज्यघटनेचे ओळखपत्र म्हटले आहे.
5. प्रस्तावनेत किती प्रकारच्या न्यायाचा उल्लेख आहे?
अदोन
बतीन
कचार
डपाच
योग्य उत्तर: ब) तीन

स्पष्टीकरण: सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय अशा तीन प्रकारच्या न्यायाचा उल्लेख आहे.
6. कोणत्या खटल्यात सर्वोच्च न्यायालयाने प्रस्तावना हा राज्यघटनेचा भाग असल्याचे मान्य केले?
अबेरुबारी खटला
बकेशवानंद भारती खटला
कमिनर्व्हा मिल्स खटला
डगोलकनाथ खटला
योग्य उत्तर: ब) केशवानंद भारती खटला

स्पष्टीकरण: १९७३ च्या केशवानंद भारती खटल्यात प्रस्तावना हा राज्यघटनेचा अविभाज्य भाग असल्याचे स्पष्ट झाले.
7. प्रस्तावनेतील 'गणराज्य' या शब्दाचा अर्थ काय?
अदेशाचा प्रमुख वंशपरंपरेने निवडला जातो
बदेशाचा प्रमुख निवडणुकीद्वारे निवडला जातो
कदेशात लोकशाही आहे
डदेशात समाजवाद आहे
योग्य उत्तर: ब) देशाचा प्रमुख निवडणुकीद्वारे निवडला जातो

स्पष्टीकरण: गणराज्य म्हणजे देशाचा प्रमुख (राष्ट्रपती) हा निवडणुकीद्वारे निवडला जातो.
8. प्रस्तावनेची सुरुवात कोणत्या शब्दांनी होते?
अआम्ही भारताचे लोक
बआम्ही भारतीय नागरिक
कआम्ही भारताची जनता
डआम्ही भारताचे प्रजाजन
योग्य उत्तर: अ) आम्ही भारताचे लोक

स्पष्टीकरण: प्रस्तावनेची सुरुवात 'आम्ही भारताचे लोक' (We, the people of India) अशी होते.
9. प्रस्तावनेत खालीलपैकी कोणत्या स्वातंत्र्याचा उल्लेख नाही?
अविचार
बअभिव्यक्ती
कआर्थिक
डउपासना
योग्य उत्तर: क) आर्थिक

स्पष्टीकरण: प्रस्तावनेत विचार, अभिव्यक्ती, विश्वास, श्रद्धा आणि उपासनेचे स्वातंत्र्य दिले आहे, आर्थिक स्वातंत्र्याचा उल्लेख नाही.
10. प्रस्तावनेला 'राजकीय कुंडली' असे कोणी म्हटले आहे?
अके. एम. मुन्शी
बठाकूरदास भार्गव
कडॉ. राजेंद्र प्रसाद
डसरदार पटेल
योग्य उत्तर: अ) के. एम. मुन्शी

स्पष्टीकरण: के. एम. मुन्शी यांनी प्रस्तावनेला राजकीय कुंडली म्हटले आहे.
11. प्रस्तावनेत 'अखंडता' हा शब्द कोणत्या दुरुस्तीने जोडला गेला?
अ४४ वी
ब४२ वी
क५२ वी
ड६१ वी
योग्य उत्तर: ब) ४२ वी

स्पष्टीकरण: ४२ व्या घटनादुरुस्तीने समाजवादी, धर्मनिरपेक्ष आणि अखंडता हे शब्द जोडले गेले.
12. प्रस्तावनेतील 'धर्मनिरपेक्ष' या शब्दाचा अर्थ काय?
अराज्य धर्माच्या विरोधात आहे
बराज्य सर्व धर्मांना समान वागणूक देते
कराज्य केवळ एका धर्माला पाठिंबा देते
डधर्माचा राजकारणाशी संबंध नाही
योग्य उत्तर: ब) राज्य सर्व धर्मांना समान वागणूक देते

स्पष्टीकरण: धर्मनिरपेक्ष म्हणजे राज्याचा कोणताही अधिकृत धर्म नाही आणि सर्व धर्मांना समान वागणूक दिली जाते.
13. प्रस्तावनेतील मूल्यांचा योग्य क्रम कोणता?
अन्याय, स्वातंत्र्य, समता, बंधुता
बस्वातंत्र्य, न्याय, समता, बंधुता
कसमता, न्याय, स्वातंत्र्य, बंधुता
डबंधुता, समता, न्याय, स्वातंत्र्य
योग्य उत्तर: अ) न्याय, स्वातंत्र्य, समता, बंधुता

स्पष्टीकरण: प्रस्तावनेत न्याय, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता असा क्रम आहे.
14. प्रस्तावनेची भाषा कोणत्या देशाच्या राज्यघटनेवरून घेतली आहे?
अअमेरिका
बऑस्ट्रेलिया
कआयर्लंड
डदक्षिण आफ्रिका
योग्य उत्तर: ब) ऑस्ट्रेलिया

स्पष्टीकरण: प्रस्तावनेची भाषा ऑस्ट्रेलियाच्या राज्यघटनेवरून प्रेरित आहे.
15. प्रस्तावना ही न्यायप्रविष्ट आहे का?
अहो
बनाही
ककाही प्रमाणात
डकाहीही सांगता येत नाही
योग्य उत्तर: ब) नाही

स्पष्टीकरण: प्रस्तावना ही न्यायप्रविष्ट (Non-justiciable) नाही, म्हणजेच तिची अंमलबजावणी न्यायालयात मागता येत नाही.
16. भारतीय राज्यघटनेचा 'आत्मा' कोणाला म्हटले जाते?
अमूलभूत हक्क
बमार्गदर्शक तत्त्वे
कप्रस्तावना
डराष्ट्रपती
योग्य उत्तर: क) प्रस्तावना

स्पष्टीकरण: ठाकूरदास भार्गव यांनी प्रस्तावनेला राज्यघटनेचा आत्मा म्हटले आहे.
17. प्रस्तावनेत 'सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय' हे शब्द कशाशी संबंधित आहेत?
अस्वातंत्र्य
बसमता
कन्याय
डबंधुता
योग्य उत्तर: क) न्याय

स्पष्टीकरण: हे तीन प्रकारचे न्याय प्रस्तावनेत नमूद केले आहेत.
18. प्रस्तावनेचा मुख्य उद्देश काय आहे?
असरकारचे अधिकार मर्यादित करणे
बराज्यघटनेची उद्दिष्टे स्पष्ट करणे
कनागरिकांचे हक्क सांगणे
डन्यायव्यवस्थेचे अधिकार सांगणे
योग्य उत्तर: ब) राज्यघटनेची उद्दिष्टे स्पष्ट करणे

स्पष्टीकरण: प्रस्तावना राज्यघटनेची उद्दिष्टे आणि मूल्ये स्पष्ट करते.
19. कोणत्या वर्षी प्रस्तावनेत दुरुस्ती करण्यात आली?
अ१९५०
ब१९७३
क१९७६
ड१९७८
योग्य उत्तर: क) १९७६

स्पष्टीकरण: १९७६ मध्ये ४२ व्या घटनादुरुस्तीद्वारे प्रस्तावनेत बदल करण्यात आला.
20. प्रस्तावनेत 'बंधुता' कशासाठी आवश्यक आहे?
अव्यक्तीची प्रतिष्ठा आणि राष्ट्राची एकता
बकेवळ सामाजिक समतेसाठी
ककेवळ राजकीय स्थिरतेसाठी
डआर्थिक प्रगतीसाठी
योग्य उत्तर: अ) व्यक्तीची प्रतिष्ठा आणि राष्ट्राची एकता

स्पष्टीकरण: व्यक्तीची प्रतिष्ठा आणि राष्ट्राची एकता व अखंडता सुनिश्चित करण्यासाठी बंधुता आवश्यक आहे.
विषयातील सर्व नोट्स