MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय राज्यघटना निर्मिती प्रक्रिया | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय राज्यघटना निर्मिती प्रक्रिया

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय राज्यघटना ही जगातील सर्वात मोठी लिखित राज्यघटना आहे. तिची निर्मिती ही एक ऐतिहासिक प्रक्रिया होती, जी संविधान सभेच्या माध्यमातून पूर्ण झाली.

सविस्तर माहिती

भारतीय राज्यघटनेची निर्मिती करण्यासाठी 'कॅबिनेट मिशन' योजनेनुसार संविधान सभेची स्थापना करण्यात आली. संविधान सभेची पहिली बैठक ९ डिसेंबर १९४६ रोजी झाली. डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे संविधान सभेचे कायमस्वरूपी अध्यक्ष होते, तर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते. राज्यघटना पूर्ण होण्यासाठी २ वर्षे, ११ महिने आणि १८ दिवस लागले.

महत्त्वाच्या संज्ञा

संविधान सभा

देशाची राज्यघटना तयार करण्यासाठी निवडलेली लोकप्रतिनिधींची संस्था.

मसुदा समिती

राज्यघटनेचा कच्चा मसुदा तयार करण्यासाठी नेमलेली मुख्य समिती.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • संविधान सभेची पहिली बैठक ९ डिसेंबर १९४६ रोजी झाली.
  • डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा हे हंगामी अध्यक्ष होते.
  • डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे संविधान सभेचे कायमस्वरूपी अध्यक्ष होते.
  • मसुदा समितीची स्थापना २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी झाली.
  • राज्यघटना २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी स्वीकारली गेली.
  • २६ जानेवारी १९५० रोजी राज्यघटना अंमलात आली.

महत्त्वाची तथ्ये

  • संविधान सभेचे सल्लागार बी. एन. राव होते.
  • राज्यघटनेवर एकूण २८४ सदस्यांच्या स्वाक्षऱ्या आहेत.
  • राज्यघटना निर्मितीसाठी एकूण ११ अधिवेशने झाली.
  • २६ नोव्हेंबर हा दिवस 'संविधान दिन' म्हणून साजरा केला जातो.

उदाहरणे

मसुदा समितीचे कार्य

मसुदा समितीने विविध देशांच्या राज्यघटनांचा अभ्यास करून भारतीय परिस्थितीनुसार तरतुदींचा समावेश केला.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

संविधान सभेच्या महत्त्वाच्या तारखा पाठ करा.
मसुदा समितीतील सदस्यांची नावे लक्षात ठेवा.
राज्यघटना स्वीकारल्याची तारीख आणि अंमलात आल्याची तारीख यात गल्लत करू नका.

⚠️ सामान्य चुका

हंगामी अध्यक्ष आणि कायमस्वरूपी अध्यक्ष यांच्यात गोंधळ करणे.
राज्यघटना स्वीकारली आणि अंमलात आली या दोन तारखांमधील फरक न समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. संविधान सभेची पहिली बैठक कधी झाली?
अ९ डिसेंबर १९४६
ब१५ ऑगस्ट १९४७
क२६ जानेवारी १९५०
ड९ डिसेंबर १९४७
योग्य उत्तर: अ) ९ डिसेंबर १९४६

स्पष्टीकरण: संविधान सभेची पहिली बैठक ९ डिसेंबर १९४६ रोजी झाली.
2. मसुदा समितीचे अध्यक्ष कोण होते?
अजवाहरलाल नेहरू
बडॉ. राजेंद्र प्रसाद
कडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
डसरदार पटेल
योग्य उत्तर: क) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

स्पष्टीकरण: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते.
3. भारतीय राज्यघटना कधी स्वीकारण्यात आली?
अ२६ जानेवारी १९५०
ब२६ नोव्हेंबर १९४९
क१५ ऑगस्ट १९४७
ड२६ नोव्हेंबर १९५०
योग्य उत्तर: ब) २६ नोव्हेंबर १९४९

स्पष्टीकरण: भारतीय राज्यघटना २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी स्वीकारण्यात आली.
4. संविधान सभेचे हंगामी अध्यक्ष कोण होते?
अडॉ. राजेंद्र प्रसाद
बडॉ. सच्चिदानंद सिन्हा
कबी. एन. राव
डजे. बी. कृपलानी
योग्य उत्तर: ब) डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा

स्पष्टीकरण: डॉ. सच्चिदानंद सिन्हा हे संविधान सभेचे हंगामी अध्यक्ष होते.
5. राज्यघटना पूर्ण होण्यासाठी किती कालावधी लागला?
अ२ वर्षे ११ महिने १८ दिवस
ब३ वर्षे ११ महिने १८ दिवस
क२ वर्षे १० महिने १८ दिवस
ड२ वर्षे ११ महिने १० दिवस
योग्य उत्तर: अ) २ वर्षे ११ महिने १८ दिवस

स्पष्टीकरण: राज्यघटना पूर्ण होण्यासाठी २ वर्षे, ११ महिने आणि १८ दिवस लागले.
6. संविधान सभेचे कायदेशीर सल्लागार कोण होते?
अडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
बबी. एन. राव
कके. एम. मुन्शी
डअल्लादी कृष्णस्वामी अय्यर
योग्य उत्तर: ब) बी. एन. राव

स्पष्टीकरण: बी. एन. राव हे संविधान सभेचे घटनात्मक सल्लागार होते.
7. भारतीय राज्यघटना कोणत्या दिवशी अंमलात आली?
अ२६ नोव्हेंबर १९४९
ब१५ ऑगस्ट १९४७
क२६ जानेवारी १९५०
ड२६ जानेवारी १९४९
योग्य उत्तर: क) २६ जानेवारी १९५०

स्पष्टीकरण: भारतीय राज्यघटना २६ जानेवारी १९५० रोजी अंमलात आली.
8. संविधान सभेचे कायमस्वरूपी अध्यक्ष कोण होते?
अडॉ. राजेंद्र प्रसाद
बडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
कजवाहरलाल नेहरू
डसरदार वल्लभभाई पटेल
योग्य उत्तर: अ) डॉ. राजेंद्र प्रसाद

स्पष्टीकरण: डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे संविधान सभेचे कायमस्वरूपी अध्यक्ष होते.
9. मसुदा समितीची स्थापना कधी झाली?
अ९ डिसेंबर १९४६
ब२९ ऑगस्ट १९४७
क१५ ऑगस्ट १९४७
ड२६ नोव्हेंबर १९४९
योग्य उत्तर: ब) २९ ऑगस्ट १९४७

स्पष्टीकरण: मसुदा समितीची स्थापना २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी झाली.
10. संविधान सभेच्या एकूण किती अधिवेशने झाली?
अ१०
ब११
क१२
ड९
योग्य उत्तर: ब) ११

स्पष्टीकरण: संविधान सभेची एकूण ११ अधिवेशने झाली.
11. भारतीय राज्यघटनेच्या मसुद्यावर किती सदस्यांच्या स्वाक्षऱ्या आहेत?
अ२८४
ब२९९
क३८९
ड२८९
योग्य उत्तर: अ) २८४

स्पष्टीकरण: राज्यघटनेच्या मूळ प्रतीवर २८४ सदस्यांच्या स्वाक्षऱ्या आहेत.
12. संविधान दिन कधी साजरा केला जातो?
अ२६ जानेवारी
ब१५ ऑगस्ट
क२६ नोव्हेंबर
ड२ ऑक्टोबर
योग्य उत्तर: क) २६ नोव्हेंबर

स्पष्टीकरण: २६ नोव्हेंबर हा दिवस संविधान दिन म्हणून साजरा केला जातो.
13. संविधान सभेची पहिली बैठक कोठे झाली?
अमुंबई
बदिल्ली
कपुणे
डनागपूर
योग्य उत्तर: ब) दिल्ली

स्पष्टीकरण: संविधान सभेची पहिली बैठक दिल्ली येथे झाली.
14. भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार कोणाला म्हणतात?
अजवाहरलाल नेहरू
बडॉ. राजेंद्र प्रसाद
कडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
डमहात्मा गांधी
योग्य उत्तर: क) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

स्पष्टीकरण: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार मानले जाते.
15. संविधान सभेची मागणी सर्वप्रथम कोणी केली?
अएम. एन. रॉय
बजवाहरलाल नेहरू
कमहात्मा गांधी
डलोकमान्य टिळक
योग्य उत्तर: अ) एम. एन. रॉय

स्पष्टीकरण: संविधान सभेची कल्पना सर्वप्रथम एम. एन. रॉय यांनी मांडली होती.
16. मसुदा समितीमध्ये एकूण किती सदस्य होते?
अ५
ब६
क७
ड८
योग्य उत्तर: क) ७

स्पष्टीकरण: मसुदा समितीमध्ये अध्यक्ष डॉ. आंबेडकरांसह एकूण ७ सदस्य होते.
17. राज्यघटनेच्या निर्मितीसाठी कोणत्या योजनेचा आधार घेतला गेला?
अवेव्हेल योजना
बकॅबिनेट मिशन योजना
कमाउंटबॅटन योजना
डक्रिप्स मिशन
योग्य उत्तर: ब) कॅबिनेट मिशन योजना

स्पष्टीकरण: संविधान सभेची स्थापना कॅबिनेट मिशन योजनेनुसार झाली.
18. संविधान सभेचे उपाध्यक्ष कोण होते?
अएच. सी. मुखर्जी
बबी. एन. राव
कडॉ. राजेंद्र प्रसाद
डजे. बी. कृपलानी
योग्य उत्तर: अ) एच. सी. मुखर्जी

स्पष्टीकरण: एच. सी. मुखर्जी हे संविधान सभेचे उपाध्यक्ष होते.
19. राज्यघटनेच्या मूळ प्रतीमध्ये किती कलमे होती?
अ३९५
ब४४८
क३७०
ड३९०
योग्य उत्तर: अ) ३९५

स्पष्टीकरण: मूळ राज्यघटनेत ३९५ कलमे होती.
20. संविधान सभेचे कामकाज कोणत्या भाषेतून सुरू झाले?
अहिंदी
बइंग्रजी
कमराठी
डसंस्कृत
योग्य उत्तर: ब) इंग्रजी

स्पष्टीकरण: संविधान सभेचे कामकाज प्रामुख्याने इंग्रजी भाषेतून चालत असे.