MahaExam अभ्यास नोट्स

संगणक सॉफ्टवेअर: संकल्पना आणि प्रकार | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

संगणक सॉफ्टवेअर: संकल्पना आणि प्रकार

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

संगणक प्रणालीमध्ये हार्डवेअरला सूचना देणाऱ्या प्रोग्राम्सच्या संचाला 'सॉफ्टवेअर' असे म्हणतात. सॉफ्टवेअरशिवाय संगणक केवळ एक निर्जीव यंत्र आहे. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने सॉफ्टवेअरचे प्रकार आणि त्यांचे कार्य समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

सॉफ्टवेअर म्हणजे संगणकावर विशिष्ट कार्य करण्यासाठी लिहिलेल्या प्रोग्राम्सची मालिका. सॉफ्टवेअरचे मुख्य दोन प्रकार पडतात: सिस्टम सॉफ्टवेअर आणि ॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर. सिस्टम सॉफ्टवेअर हे संगणकाच्या हार्डवेअरचे व्यवस्थापन करते, तर ॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर वापरकर्त्याची विशिष्ट कामे (उदा. टायपिंग, ब्राउझिंग) पूर्ण करण्यास मदत करते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

सिस्टम सॉफ्टवेअर

संगणक प्रणाली चालवण्यासाठी आणि हार्डवेअर नियंत्रित करण्यासाठी आवश्यक असलेले सॉफ्टवेअर (उदा. ऑपरेटिंग सिस्टम).

ॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर

वापरकर्त्याच्या विशिष्ट गरजा पूर्ण करण्यासाठी बनवलेले सॉफ्टवेअर (उदा. MS Word, Chrome).

ओपन सोर्स सॉफ्टवेअर

ज्याचा सोर्स कोड सर्वांसाठी मोफत उपलब्ध असतो आणि त्यात बदल करता येतात.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • सॉफ्टवेअर हे हार्डवेअर आणि वापरकर्ता यांच्यातील दुवा आहे.
  • ऑपरेटिंग सिस्टम (OS) हे सिस्टम सॉफ्टवेअरचे उत्तम उदाहरण आहे.
  • युटिलिटी सॉफ्टवेअर हे संगणकाच्या देखभालीसाठी वापरले जाते (उदा. अँटीव्हायरस).
  • प्रोप्रायटरी सॉफ्टवेअर हे मालकी हक्काचे असते, ते मोफत नसते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • लिनक्स (Linux) हे एक प्रसिद्ध ओपन सोर्स ऑपरेटिंग सिस्टम आहे.
  • अँटीव्हायरस हे युटिलिटी सॉफ्टवेअरच्या वर्गात येते.
  • सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंटसाठी वापरल्या जाणाऱ्या प्रोग्राम्सना 'प्रोग्रामिंग टूल्स' म्हणतात.
  • ऑपरेटिंग सिस्टम नसताना संगणक सुरू होऊ शकत नाही.

उदाहरणे

सिस्टम सॉफ्टवेअर

Windows, Linux, Android, macOS.

ॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर

MS Office, Adobe Photoshop, WhatsApp.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

सिस्टम सॉफ्टवेअर आणि ॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअरमधील फरक स्पष्ट ठेवा.
ओपन सोर्स सॉफ्टवेअरची उदाहरणे (उदा. Linux, Firefox) पाठ करा.
युटिलिटी सॉफ्टवेअरचे कार्य (उदा. डिस्क क्लीनअप, अँटीव्हायरस) लक्षात ठेवा.
प्रश्न वाचताना 'कोणते नाही' याकडे लक्ष द्या.

⚠️ सामान्य चुका

हार्डवेअर आणि सॉफ्टवेअरमधील फरक न समजणे.
ब्राउझरला सिस्टम सॉफ्टवेअर समजणे (ब्राउझर हे ॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर आहे).
ओपन सोर्स आणि फ्रीवेअरमधील फरक न ओळखणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी कोणते सिस्टम सॉफ्टवेअर आहे?
अMS Word
बWindows
कAdobe Reader
डExcel
योग्य उत्तर: ब) Windows

स्पष्टीकरण: Windows ही एक ऑपरेटिंग सिस्टम आहे, जी सिस्टम सॉफ्टवेअरचा प्रकार आहे.
2. संगणकाचे हार्डवेअर नियंत्रित करणाऱ्या सॉफ्टवेअरला काय म्हणतात?
अॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर
बसिस्टम सॉफ्टवेअर
कयुटिलिटी सॉफ्टवेअर
डप्रोग्रामिंग लँग्वेज
योग्य उत्तर: ब) सिस्टम सॉफ्टवेअर

स्पष्टीकरण: सिस्टम सॉफ्टवेअर हार्डवेअर आणि वापरकर्ता यांच्यात समन्वय साधते.
3. खालीलपैकी कोणते ओपन सोर्स सॉफ्टवेअर आहे?
अWindows
बMS Office
कLinux
डPhotoshop
योग्य उत्तर: क) Linux

स्पष्टीकरण: Linux हे एक मोफत आणि ओपन सोर्स ऑपरेटिंग सिस्टम आहे.
4. अँटीव्हायरस हे कोणत्या प्रकारचे सॉफ्टवेअर आहे?
असिस्टम सॉफ्टवेअर
बॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर
कयुटिलिटी सॉफ्टवेअर
डड्रायव्हर
योग्य उत्तर: क) युटिलिटी सॉफ्टवेअर

स्पष्टीकरण: अँटीव्हायरस हे संगणकाच्या सुरक्षेसाठी आणि देखभालीसाठी वापरले जाते, म्हणून ते युटिलिटी सॉफ्टवेअर आहे.
5. वापरकर्त्याच्या विशिष्ट कामासाठी वापरले जाणारे सॉफ्टवेअर कोणते?
असिस्टम सॉफ्टवेअर
बॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर
कऑपरेटिंग सिस्टम
डबायोस (BIOS)
योग्य उत्तर: ब) ॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर

स्पष्टीकरण: ॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर विशिष्ट कार्ये (उदा. टायपिंग, एडिटिंग) करण्यासाठी बनवलेले असते.
6. खालीलपैकी कोणते ऑपरेटिंग सिस्टमचे उदाहरण नाही?
अAndroid
बiOS
कMS Word
डUbuntu
योग्य उत्तर: क) MS Word

स्पष्टीकरण: MS Word हे एक ॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर आहे, ऑपरेटिंग सिस्टम नाही.
7. सॉफ्टवेअरचा मुख्य उद्देश काय आहे?
अहार्डवेअरला सूचना देणे
बसंगणक गरम करणे
कवीज वाचवणे
डकेवळ गेम खेळणे
योग्य उत्तर: अ) हार्डवेअरला सूचना देणे

स्पष्टीकरण: सॉफ्टवेअर हार्डवेअरला काय करायचे आहे याच्या सूचना देते.
8. खालीलपैकी कोणते 'प्रोप्रायटरी' सॉफ्टवेअर आहे?
अLinux
बMozilla Firefox
कMicrosoft Windows
डLibreOffice
योग्य उत्तर: क) Microsoft Windows

स्पष्टीकरण: Windows हे मायक्रोसॉफ्टच्या मालकीचे प्रोप्रायटरी सॉफ्टवेअर आहे.
9. संगणक सुरू झाल्यावर सर्वात आधी कोणते सॉफ्टवेअर लोड होते?
अMS Office
बऑपरेटिंग सिस्टम
कब्राउझर
डअँटीव्हायरस
योग्य उत्तर: ब) ऑपरेटिंग सिस्टम

स्पष्टीकरण: संगणक सुरू होताना ऑपरेटिंग सिस्टम लोड होते.
10. डिस्क डीफ्रॅगमेंटेशन (Disk Defragmentation) हे कोणत्या प्रकारचे सॉफ्टवेअर आहे?
अॲप्लिकेशन
बयुटिलिटी
कसिस्टम
डप्रोग्रामिंग
योग्य उत्तर: ब) युटिलिटी

स्पष्टीकरण: हे डिस्कच्या कार्यक्षमतेसाठी वापरले जाणारे युटिलिटी सॉफ्टवेअर आहे.
11. खालीलपैकी कोणते वेब ब्राउझर आहे?
अGoogle Chrome
बWindows
कMS Paint
डNotepad
योग्य उत्तर: अ) Google Chrome

स्पष्टीकरण: Google Chrome हे इंटरनेट ब्राउझ करण्यासाठी वापरले जाणारे ॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर आहे.
12. सॉफ्टवेअरच्या निर्मिती प्रक्रियेला काय म्हणतात?
अहार्डवेअर इंजिनिअरिंग
बसॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंट
कनेटवर्किंग
डडेटा एंट्री
योग्य उत्तर: ब) सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंट

स्पष्टीकरण: सॉफ्टवेअर बनवण्याच्या प्रक्रियेला सॉफ्टवेअर डेव्हलपमेंट म्हणतात.
13. खालीलपैकी कोणते सॉफ्टवेअर नाही?
अकीबोर्ड
बMS Excel
कWindows
डअँटीव्हायरस
योग्य उत्तर: अ) कीबोर्ड

स्पष्टीकरण: कीबोर्ड हे हार्डवेअर आहे, सॉफ्टवेअर नाही.
14. मोफत उपलब्ध असलेल्या सॉफ्टवेअरला काय म्हणतात?
अपेड सॉफ्टवेअर
बफ्रीवेअर
कप्रोप्रायटरी
डहार्डवेअर
योग्य उत्तर: ब) फ्रीवेअर

स्पष्टीकरण: जे सॉफ्टवेअर मोफत वापरता येते त्याला फ्रीवेअर म्हणतात.
15. संगणकाची भाषा समजून घेण्यासाठी कशाची गरज असते?
अहार्डवेअर
बसॉफ्टवेअर
ककेबल
डमॉनिटर
योग्य उत्तर: ब) सॉफ्टवेअर

स्पष्टीकरण: सॉफ्टवेअरच्या माध्यमातूनच संगणक सूचना समजून घेतो.
16. खालीलपैकी कोणते ॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर नाही?
अMS Word
बPhotoshop
कLinux
डVLC Media Player
योग्य उत्तर: क) Linux

स्पष्टीकरण: Linux ही ऑपरेटिंग सिस्टम (सिस्टम सॉफ्टवेअर) आहे.
17. सॉफ्टवेअरमध्ये सुधारणा करण्यासाठी किंवा त्रुटी काढण्यासाठी काय वापरतात?
अपॅच (Patch)
बहार्डवेअर
ककेबल
डमाऊस
योग्य उत्तर: अ) पॅच (Patch)

स्पष्टीकरण: सॉफ्टवेअरमधील त्रुटी दूर करण्यासाठी पॅच वापरले जातात.
18. खालीलपैकी कोणते मोबाईल ऑपरेटिंग सिस्टम आहे?
अAndroid
बWindows 10
कMS Office
डChrome
योग्य उत्तर: अ) Android

स्पष्टीकरण: Android ही मोबाईलसाठी वापरली जाणारी ऑपरेटिंग सिस्टम आहे.
19. सॉफ्टवेअरचे मुख्य कार्य काय आहे?
अडेटावर प्रक्रिया करणे
बवीज पुरवणे
ककेवळ माहिती साठवणे
डहार्डवेअर दुरुस्त करणे
योग्य उत्तर: अ) डेटावर प्रक्रिया करणे

स्पष्टीकरण: सॉफ्टवेअरचा मुख्य उद्देश डेटावर प्रक्रिया करून माहिती मिळवणे हा आहे.
20. खालीलपैकी कोणते सॉफ्टवेअरचे उदाहरण आहे?
अCPU
बRAM
कMS Word
डमॉनिटर
योग्य उत्तर: क) MS Word

स्पष्टीकरण: MS Word हे एक सॉफ्टवेअर आहे, बाकी सर्व हार्डवेअर आहेत.