MahaExam अभ्यास नोट्स

संगणक प्रणाली: ऑपरेटिंग सिस्टम (Operating System) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

संगणक प्रणाली: ऑपरेटिंग सिस्टम (Operating System)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

ऑपरेटिंग सिस्टम (OS) हे संगणकाचे मुख्य सॉफ्टवेअर आहे जे हार्डवेअर आणि वापरकर्ता यांच्यात दुवा म्हणून काम करते. कोणत्याही स्पर्धा परीक्षेत संगणक विषयावर प्रश्न विचारताना ऑपरेटिंग सिस्टमवर आधारित प्रश्न हमखास असतात.

सविस्तर माहिती

ऑपरेटिंग सिस्टम हे एक 'सिस्टम सॉफ्टवेअर' आहे. संगणक सुरू केल्यावर सर्वात आधी लोड होणारा प्रोग्राम म्हणजे ऑपरेटिंग सिस्टम. हे मेमरी व्यवस्थापन, प्रोसेसर व्यवस्थापन, फाईल व्यवस्थापन आणि इनपुट-आउटपुट उपकरणांचे नियंत्रण करते. ऑपरेटिंग सिस्टमशिवाय संगणक केवळ एक निर्जीव हार्डवेअरचा संच आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

Kernel

ऑपरेटिंग सिस्टमचा मुख्य भाग जो हार्डवेअर आणि सॉफ्टवेअरमधील संवाद नियंत्रित करतो.

GUI

Graphical User Interface - जिथे वापरकर्ता आयकॉन्स आणि मेनूद्वारे संगणकाशी संवाद साधतो.

CLI

Command Line Interface - जिथे वापरकर्ता कमांड टाईप करून संगणकाला सूचना देतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • ऑपरेटिंग सिस्टम हे संगणकाचे 'व्यवस्थापक' (Manager) आहे.
  • हे हार्डवेअर आणि ॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर यांच्यात मध्यस्थ म्हणून काम करते.
  • लिनक्स (Linux) हे एक ओपन सोर्स ऑपरेटिंग सिस्टम आहे.
  • विंडोज (Windows) हे मायक्रोसॉफ्ट कंपनीने विकसित केले आहे.
  • अँड्रॉइड (Android) हे मोबाईलसाठी वापरले जाणारे सर्वात लोकप्रिय ऑपरेटिंग सिस्टम आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • MS-DOS हे पहिले लोकप्रिय डिस्क ऑपरेटिंग सिस्टम होते.
  • लिनक्स कर्नलची निर्मिती लिनस टोरवाल्ड्स यांनी केली.
  • ऑपरेटिंग सिस्टम संगणकाची कार्यक्षमता वाढवते.
  • मल्टी-टास्किंग म्हणजे एकाच वेळी अनेक कामे करण्याची क्षमता.

उदाहरणे

डेस्कटॉप ऑपरेटिंग सिस्टम

Windows 10, Windows 11, macOS, Ubuntu, Fedora.

मोबाईल ऑपरेटिंग सिस्टम

Android, iOS (Apple).

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

ऑपरेटिंग सिस्टमचे प्रकार (Single user, Multi-user) लक्षात ठेवा.
ओपन सोर्स आणि क्लोज्ड सोर्स ऑपरेटिंग सिस्टममधील फरक ओळखा.
मोबाईल आणि डेस्कटॉप OS ची उदाहरणे पाठ करा.
GUI आणि CLI मधील फरक समजून घ्या.

⚠️ सामान्य चुका

ॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर आणि सिस्टम सॉफ्टवेअरमध्ये गल्लत करणे.
लिनक्सला ॲप्लिकेशन समजणे (ते OS आहे).
ऑपरेटिंग सिस्टमच्या आवृत्त्यांचे वर्ष पाठ करण्याचा प्रयत्न करणे (ते विचारले जात नाही).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी कोणते ऑपरेटिंग सिस्टम नाही?
अWindows
बLinux
कMS-Office
डAndroid
योग्य उत्तर: क) MS-Office

स्पष्टीकरण: MS-Office हे ॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर आहे, ऑपरेटिंग सिस्टम नाही.
2. ऑपरेटिंग सिस्टमचा मुख्य भाग कोणता असतो?
अKernel
बShell
कCompiler
डInterpreter
योग्य उत्तर: अ) Kernel

स्पष्टीकरण: कर्नल हा ऑपरेटिंग सिस्टमचा गाभा किंवा मुख्य भाग असतो.
3. लिनक्स (Linux) हे कोणत्या प्रकारचे ऑपरेटिंग सिस्टम आहे?
अक्लोज्ड सोर्स
बओपन सोर्स
ककेवळ मोबाईलसाठी
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) ओपन सोर्स

स्पष्टीकरण: लिनक्स हे ओपन सोर्स ऑपरेटिंग सिस्टम आहे, ज्याचा कोड सर्वांसाठी उपलब्ध असतो.
4. GUI चा पूर्ण अर्थ काय आहे?
अGraphical User Interaction
बGeneral User Interface
कGraphical User Interface
डGraphical Unit Interface
योग्य उत्तर: क) Graphical User Interface

स्पष्टीकरण: GUI म्हणजे Graphical User Interface.
5. संगणक सुरू झाल्यावर सर्वात आधी काय लोड होते?
अॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर
बऑपरेटिंग सिस्टम
कब्राउझर
डएमएस वर्ड
योग्य उत्तर: ब) ऑपरेटिंग सिस्टम

स्पष्टीकरण: संगणक सुरू होताना बूटिंग प्रक्रियेत ऑपरेटिंग सिस्टम लोड होते.
6. खालीलपैकी कोणते मोबाईल ऑपरेटिंग सिस्टम आहे?
अWindows 7
बLinux
कAndroid
डMS-DOS
योग्य उत्तर: क) Android

स्पष्टीकरण: अँड्रॉइड हे मोबाईलसाठी वापरले जाणारे ऑपरेटिंग सिस्टम आहे.
7. ऑपरेटिंग सिस्टमचे मुख्य कार्य कोणते?
अमेमरी व्यवस्थापन
बप्रोसेसर व्यवस्थापन
कफाईल व्यवस्थापन
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: ऑपरेटिंग सिस्टम मेमरी, प्रोसेसर आणि फाईल या सर्वांचे व्यवस्थापन करते.
8. मायक्रोसॉफ्टने विकसित केलेले ऑपरेटिंग सिस्टम कोणते?
अmacOS
बWindows
कUbuntu
डUnix
योग्य उत्तर: ब) Windows

स्पष्टीकरण: विंडोज हे मायक्रोसॉफ्ट कंपनीचे उत्पादन आहे.
9. एकाच वेळी अनेक कामे करण्याची क्षमता म्हणजे काय?
अमल्टी-टास्किंग
बसिंगल-टास्किंग
कबॅच प्रोसेसिंग
डरियल टाइम
योग्य उत्तर: अ) मल्टी-टास्किंग

स्पष्टीकरण: मल्टी-टास्किंग म्हणजे एकाच वेळी अनेक ॲप्लिकेशन्स चालवणे.
10. खालीलपैकी कोणते 'कमांड लाईन इंटरफेस' (CLI) वर आधारित आहे?
अWindows 10
बMS-DOS
कAndroid
डmacOS
योग्य उत्तर: ब) MS-DOS

स्पष्टीकरण: MS-DOS हे कमांड लाईन इंटरफेसवर आधारित होते.
11. ऑपरेटिंग सिस्टम हे कोणत्या प्रकारचे सॉफ्टवेअर आहे?
अॲप्लिकेशन सॉफ्टवेअर
बसिस्टम सॉफ्टवेअर
कयुटिलिटी सॉफ्टवेअर
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) सिस्टम सॉफ्टवेअर

स्पष्टीकरण: ऑपरेटिंग सिस्टम हे सिस्टम सॉफ्टवेअर आहे.
12. युनिक्स (Unix) ऑपरेटिंग सिस्टमची निर्मिती कोणी केली?
अबिल गेट्स
बकेन थॉमसन आणि डेनिस रिची
कस्टीव्ह जॉब्स
डलिनस टोरवाल्ड्स
योग्य उत्तर: ब) केन थॉमसन आणि डेनिस रिची

स्पष्टीकरण: युनिक्सची निर्मिती बेल लॅब्समध्ये केन थॉमसन आणि डेनिस रिची यांनी केली.
13. खालीलपैकी कोणते ऑपरेटिंग सिस्टम नाही?
अiOS
बFedora
कGoogle Chrome
डSolaris
योग्य उत्तर: क) Google Chrome

स्पष्टीकरण: गुगल क्रोम हा वेब ब्राउझर आहे, ऑपरेटिंग सिस्टम नाही.
14. ऑपरेटिंग सिस्टमचा वापर कशासाठी केला जातो?
अहार्डवेअर नियंत्रित करण्यासाठी
बवापरकर्त्याला इंटरफेस देण्यासाठी
कसॉफ्टवेअर चालवण्यासाठी
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: ऑपरेटिंग सिस्टम वरील सर्व कामे करते.
15. बूटिंग (Booting) म्हणजे काय?
असंगणक बंद करणे
बसंगणक सुरू करण्याची प्रक्रिया
कफाईल डिलीट करणे
डइंटरनेट वापरणे
योग्य उत्तर: ब) संगणक सुरू करण्याची प्रक्रिया

स्पष्टीकरण: संगणक सुरू होऊन ऑपरेटिंग सिस्टम लोड होण्याच्या प्रक्रियेला बूटिंग म्हणतात.
16. खालीलपैकी कोणते ऑपरेटिंग सिस्टम 'ओपन सोर्स' नाही?
अUbuntu
बLinux
कWindows
डDebian
योग्य उत्तर: क) Windows

स्पष्टीकरण: विंडोज हे प्रोप्रायटरी (क्लोज्ड सोर्स) सॉफ्टवेअर आहे.
17. ऑपरेटिंग सिस्टमचे उदाहरण कोणते?
अMS-Paint
बWindows 11
कNotepad
डCalculator
योग्य उत्तर: ब) Windows 11

स्पष्टीकरण: विंडोज 11 हे ऑपरेटिंग सिस्टम आहे.
18. खालीलपैकी कोणते ऑपरेटिंग सिस्टमचे कार्य नाही?
अमेमरी व्यवस्थापन
बसुरक्षा प्रदान करणे
कइंटरनेटचा वेग वाढवणे
डप्रोसेसरचे नियोजन
योग्य उत्तर: क) इंटरनेटचा वेग वाढवणे

स्पष्टीकरण: इंटरनेटचा वेग वाढवणे हे ऑपरेटिंग सिस्टमचे थेट कार्य नाही.
19. ॲपल (Apple) कंपनीचे ऑपरेटिंग सिस्टम कोणते?
अWindows
बmacOS
कAndroid
डLinux
योग्य उत्तर: ब) macOS

स्पष्टीकरण: macOS हे ॲपलच्या संगणकांसाठी वापरले जाणारे ऑपरेटिंग सिस्टम आहे.
20. ऑपरेटिंग सिस्टम आणि वापरकर्ता यांच्यातील दुवा काय आहे?
अहार्डवेअर
बइंटरफेस (GUI/CLI)
कमेमरी
डप्रोसेसर
योग्य उत्तर: ब) इंटरफेस (GUI/CLI)

स्पष्टीकरण: वापरकर्ता इंटरफेसद्वारे ऑपरेटिंग सिस्टमशी संवाद साधतो.