सायबर सुरक्षा: संकल्पना आणि महत्त्व | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
सायबर सुरक्षा: संकल्पना आणि महत्त्व
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
डिजिटल युगात माहितीची सुरक्षा अत्यंत महत्त्वाची आहे. सायबर सुरक्षा म्हणजे संगणक प्रणाली, नेटवर्क आणि डेटा यांना अनधिकृत प्रवेश किंवा हॅकिंगपासून वाचवण्याची प्रक्रिया होय.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
संगणक प्रणालीमध्ये अनधिकृतपणे प्रवेश करणे.
खोट्या ईमेल किंवा मेसेजद्वारे वापरकर्त्याची गोपनीय माहिती चोरणे.
संगणकाला हानी पोहोचवणारे हानिकारक सॉफ्टवेअर (उदा. व्हायरस, वर्म्स).
महत्त्वाचे मुद्दे
- सायबर सुरक्षेचे तीन मुख्य स्तंभ: गोपनीयता (Confidentiality), अखंडता (Integrity) आणि उपलब्धता (Availability).
- मजबूत पासवर्ड वापरणे आणि टू-फॅक्टर ऑथेंटिकेशन (2FA) सक्रिय करणे आवश्यक आहे.
- सार्वजनिक वाय-फाय वापरताना आर्थिक व्यवहार टाळावेत.
- भारताचा माहिती तंत्रज्ञान कायदा (IT Act) २००० हा सायबर गुन्ह्यांशी संबंधित आहे.
महत्त्वाची तथ्ये
- CERT-In ही भारतातील सायबर सुरक्षेसाठी काम करणारी नोडल एजन्सी आहे.
- सायबर गुन्ह्यांची तक्रार करण्यासाठी 'www.cybercrime.gov.in' हे पोर्टल आहे.
- २ डिसेंबर हा दिवस 'राष्ट्रीय सायबर सुरक्षा जागरूकता दिन' म्हणून साजरा केला जातो.
उदाहरणे
फिशिंगचे उदाहरण
बँकेच्या नावाने बनावट ईमेल पाठवून ग्राहकाचा ओटीपी किंवा पासवर्ड विचारणे.
रॅन्समवेअर
डेटा लॉक करून तो परत मिळवण्यासाठी पैशांची मागणी करणे.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: CERT-In (Indian Computer Emergency Response Team) ही भारतातील सायबर सुरक्षेसाठी नोडल एजन्सी आहे.
स्पष्टीकरण: फिशिंग म्हणजे विश्वासार्ह व्यक्ती किंवा संस्थेचे रूप घेऊन गोपनीय माहिती चोरणे.
स्पष्टीकरण: माहिती तंत्रज्ञान कायदा (IT Act) २००० मध्ये लागू करण्यात आला.
स्पष्टीकरण: रॅन्समवेअर डेटा लॉक करून तो सोडवण्यासाठी पैशांची मागणी करते.
स्पष्टीकरण: 2FA मुळे खात्याची सुरक्षा दुप्पट होते, कारण पासवर्डसोबतच ओटीपीची गरज असते.
स्पष्टीकरण: सायबर गुन्ह्यांच्या तक्रारीसाठी भारत सरकारचे अधिकृत पोर्टल cybercrime.gov.in हे आहे.
स्पष्टीकरण: सामान्य ईमेल पाठवणे हा गुन्हा नाही, परंतु त्याचा वापर करून फसवणूक करणे गुन्हा आहे.
स्पष्टीकरण: व्हायरस हा एक हानिकारक प्रोग्राम आहे जो संगणकाच्या फाईल्सना नुकसान पोहोचवतो.
स्पष्टीकरण: मजबूत पासवर्डसाठी अक्षरे, अंक आणि विशेष चिन्हांचा वापर करणे आवश्यक आहे.
स्पष्टीकरण: स्पायवेअर वापरकर्त्याच्या नकळत त्याच्या माहितीवर लक्ष ठेवण्यासाठी वापरले जाते.
स्पष्टीकरण: फायरवॉल अनधिकृत नेटवर्क ट्रॅफिक रोखून सुरक्षा प्रदान करते.
स्पष्टीकरण: सायबर सुरक्षेचे तीन मुख्य स्तंभ म्हणजे Confidentiality, Integrity आणि Availability (CIA).
स्पष्टीकरण: ट्रोजन हे उपयुक्त वाटणाऱ्या सॉफ्टवेअरमध्ये लपलेले हानिकारक प्रोग्राम असते.
स्पष्टीकरण: एन्क्रिप्शनमुळे डेटा सुरक्षित राहतो आणि तो केवळ अधिकृत व्यक्तीच वाचू शकते.
स्पष्टीकरण: सार्वजनिक वाय-फाय असुरक्षित असू शकते, म्हणून आर्थिक व्यवहार टाळावेत.
स्पष्टीकरण: अँटीव्हायरस संगणकाचे व्हायरस आणि मालवेअरपासून संरक्षण करते.
स्पष्टीकरण: कुकीज ब्राउझरमध्ये वापरकर्त्याच्या आवडीनिवडीची माहिती साठवतात.
स्पष्टीकरण: इंटरनेट किंवा सोशल मीडियाद्वारे कोणालाही त्रास देणे म्हणजे सायबर बुलिंग होय.
स्पष्टीकरण: ज्या पासवर्डमध्ये अक्षरे, अंक आणि चिन्हे असतात तो सर्वात सुरक्षित असतो.
स्पष्टीकरण: डिजिटल स्वाक्षरी इलेक्ट्रॉनिक दस्तऐवजांची सत्यता आणि अखंडता सुनिश्चित करते.