MahaExam अभ्यास नोट्स

सायबर सुरक्षा: संकल्पना आणि महत्त्व | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

सायबर सुरक्षा: संकल्पना आणि महत्त्व

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

डिजिटल युगात माहितीची सुरक्षा अत्यंत महत्त्वाची आहे. सायबर सुरक्षा म्हणजे संगणक प्रणाली, नेटवर्क आणि डेटा यांना अनधिकृत प्रवेश किंवा हॅकिंगपासून वाचवण्याची प्रक्रिया होय.

सविस्तर माहिती

सायबर सुरक्षा ही एक व्यापक संकल्पना आहे. यामध्ये सॉफ्टवेअर, हार्डवेअर आणि नेटवर्क सुरक्षित ठेवण्यासाठी विविध तंत्रांचा वापर केला जातो. सायबर गुन्हेगार फिशिंग, मालवेअर, रॅन्समवेअर यांसारख्या मार्गांनी वैयक्तिक माहिती चोरतात. सरकारी परीक्षांच्या दृष्टीने सायबर कायदे, सायबर सुरक्षा संस्था आणि सुरक्षित इंटरनेट वापराचे नियम महत्त्वाचे आहेत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

हॅकिंग

संगणक प्रणालीमध्ये अनधिकृतपणे प्रवेश करणे.

फिशिंग

खोट्या ईमेल किंवा मेसेजद्वारे वापरकर्त्याची गोपनीय माहिती चोरणे.

मालवेअर

संगणकाला हानी पोहोचवणारे हानिकारक सॉफ्टवेअर (उदा. व्हायरस, वर्म्स).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • सायबर सुरक्षेचे तीन मुख्य स्तंभ: गोपनीयता (Confidentiality), अखंडता (Integrity) आणि उपलब्धता (Availability).
  • मजबूत पासवर्ड वापरणे आणि टू-फॅक्टर ऑथेंटिकेशन (2FA) सक्रिय करणे आवश्यक आहे.
  • सार्वजनिक वाय-फाय वापरताना आर्थिक व्यवहार टाळावेत.
  • भारताचा माहिती तंत्रज्ञान कायदा (IT Act) २००० हा सायबर गुन्ह्यांशी संबंधित आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • CERT-In ही भारतातील सायबर सुरक्षेसाठी काम करणारी नोडल एजन्सी आहे.
  • सायबर गुन्ह्यांची तक्रार करण्यासाठी 'www.cybercrime.gov.in' हे पोर्टल आहे.
  • २ डिसेंबर हा दिवस 'राष्ट्रीय सायबर सुरक्षा जागरूकता दिन' म्हणून साजरा केला जातो.

उदाहरणे

फिशिंगचे उदाहरण

बँकेच्या नावाने बनावट ईमेल पाठवून ग्राहकाचा ओटीपी किंवा पासवर्ड विचारणे.

रॅन्समवेअर

डेटा लॉक करून तो परत मिळवण्यासाठी पैशांची मागणी करणे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

सायबर कायद्यातील महत्त्वाच्या कलमांचा अभ्यास करा.
सायबर सुरक्षेशी संबंधित सरकारी योजना आणि पोर्टलची नावे लक्षात ठेवा.
नवीन सायबर धोक्यांच्या संज्ञा (उदा. स्पायवेअर, ट्रोजन) समजून घ्या.

⚠️ सामान्य चुका

सर्व खात्यांसाठी एकच पासवर्ड वापरणे.
अनोळखी लिंकवर क्लिक करणे.
सॉफ्टवेअर अपडेट न करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतातील सायबर सुरक्षेसाठी कोणती नोडल एजन्सी जबाबदार आहे?
अCBI
बCERT-In
कDRDO
डISRO
योग्य उत्तर: ब) CERT-In

स्पष्टीकरण: CERT-In (Indian Computer Emergency Response Team) ही भारतातील सायबर सुरक्षेसाठी नोडल एजन्सी आहे.
2. फिशिंग म्हणजे काय?
असंगणक दुरुस्त करणे
बइंटरनेटचा वेग वाढवणे
कखोट्या ईमेलद्वारे माहिती चोरणे
डसॉफ्टवेअर बनवणे
योग्य उत्तर: क) खोट्या ईमेलद्वारे माहिती चोरणे

स्पष्टीकरण: फिशिंग म्हणजे विश्वासार्ह व्यक्ती किंवा संस्थेचे रूप घेऊन गोपनीय माहिती चोरणे.
3. माहिती तंत्रज्ञान कायदा (IT Act) भारतात कधी लागू झाला?
अ१९९५
ब२०००
क२००५
ड२०१०
योग्य उत्तर: ब) २०००

स्पष्टीकरण: माहिती तंत्रज्ञान कायदा (IT Act) २००० मध्ये लागू करण्यात आला.
4. संगणकातील डेटा लॉक करून खंडणी मागणाऱ्या सॉफ्टवेअरला काय म्हणतात?
अस्पायवेअर
बरॅन्समवेअर
कट्रोजन
डवर्म
योग्य उत्तर: ब) रॅन्समवेअर

स्पष्टीकरण: रॅन्समवेअर डेटा लॉक करून तो सोडवण्यासाठी पैशांची मागणी करते.
5. टू-फॅक्टर ऑथेंटिकेशन (2FA) कशासाठी वापरले जाते?
अइंटरनेटचा वेग वाढवण्यासाठी
बसुरक्षा वाढवण्यासाठी
कडेटा बॅकअप घेण्यासाठी
डसंगणक वेगवान करण्यासाठी
योग्य उत्तर: ब) सुरक्षा वाढवण्यासाठी

स्पष्टीकरण: 2FA मुळे खात्याची सुरक्षा दुप्पट होते, कारण पासवर्डसोबतच ओटीपीची गरज असते.
6. सायबर गुन्ह्यांची तक्रार करण्यासाठी कोणते पोर्टल आहे?
अcybercrime.gov.in
बdigitalindia.gov.in
कpolice.gov.in
डnic.in
योग्य उत्तर: अ) cybercrime.gov.in

स्पष्टीकरण: सायबर गुन्ह्यांच्या तक्रारीसाठी भारत सरकारचे अधिकृत पोर्टल cybercrime.gov.in हे आहे.
7. खालीलपैकी कोणता सायबर गुन्हा नाही?
अहॅकिंग
बफिशिंग
कईमेल पाठवणे
डडेटा चोरी
योग्य उत्तर: क) ईमेल पाठवणे

स्पष्टीकरण: सामान्य ईमेल पाठवणे हा गुन्हा नाही, परंतु त्याचा वापर करून फसवणूक करणे गुन्हा आहे.
8. संगणक व्हायरस म्हणजे काय?
अएक प्रकारचे हार्डवेअर
बएक प्रकारचे हानिकारक सॉफ्टवेअर
कइंटरनेट ब्राउझर
डऑपरेटिंग सिस्टम
योग्य उत्तर: ब) एक प्रकारचे हानिकारक सॉफ्टवेअर

स्पष्टीकरण: व्हायरस हा एक हानिकारक प्रोग्राम आहे जो संगणकाच्या फाईल्सना नुकसान पोहोचवतो.
9. पासवर्ड कसा असावा?
असोपा आणि लक्षात राहण्याजोगा
बकेवळ अंकी
कअक्षरे, अंक आणि चिन्हांचे मिश्रण
डस्वतःचे नाव
योग्य उत्तर: क) अक्षरे, अंक आणि चिन्हांचे मिश्रण

स्पष्टीकरण: मजबूत पासवर्डसाठी अक्षरे, अंक आणि विशेष चिन्हांचा वापर करणे आवश्यक आहे.
10. स्पायवेअरचा मुख्य उद्देश काय असतो?
असंगणक वेगवान करणे
बवापरकर्त्याच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे
कइंटरनेट बंद करणे
डडेटा डिलीट करणे
योग्य उत्तर: ब) वापरकर्त्याच्या हालचालींवर लक्ष ठेवणे

स्पष्टीकरण: स्पायवेअर वापरकर्त्याच्या नकळत त्याच्या माहितीवर लक्ष ठेवण्यासाठी वापरले जाते.
11. फायरवॉल (Firewall) कशासाठी वापरतात?
असंगणक थंड ठेवण्यासाठी
बनेटवर्क सुरक्षा वाढवण्यासाठी
कडेटा साठवण्यासाठी
डप्रिंटर जोडण्यासाठी
योग्य उत्तर: ब) नेटवर्क सुरक्षा वाढवण्यासाठी

स्पष्टीकरण: फायरवॉल अनधिकृत नेटवर्क ट्रॅफिक रोखून सुरक्षा प्रदान करते.
12. सायबर सुरक्षेचे तीन मुख्य स्तंभ कोणते?
अहार्डवेअर, सॉफ्टवेअर, डेटा
बगोपनीयता, अखंडता, उपलब्धता
कइंटरनेट, ईमेल, पासवर्ड
डहॅकर, सुरक्षा, कायदा
योग्य उत्तर: ब) गोपनीयता, अखंडता, उपलब्धता

स्पष्टीकरण: सायबर सुरक्षेचे तीन मुख्य स्तंभ म्हणजे Confidentiality, Integrity आणि Availability (CIA).
13. ट्रोजन हॉर्स (Trojan Horse) म्हणजे काय?
अएक प्रकारचे गेम
बएक प्रकारचे हानिकारक सॉफ्टवेअर जे उपयुक्त वाटणाऱ्या प्रोग्राममध्ये लपलेले असते
कएक प्रकारचे अँटीव्हायरस
डएक प्रकारचे ब्राउझर
योग्य उत्तर: ब) एक प्रकारचे हानिकारक सॉफ्टवेअर जे उपयुक्त वाटणाऱ्या प्रोग्राममध्ये लपलेले असते

स्पष्टीकरण: ट्रोजन हे उपयुक्त वाटणाऱ्या सॉफ्टवेअरमध्ये लपलेले हानिकारक प्रोग्राम असते.
14. डेटा एन्क्रिप्शन म्हणजे काय?
अडेटा डिलीट करणे
बडेटा वाचनीय स्वरूपातून कोडमध्ये रूपांतरित करणे
कडेटा कॉपी करणे
डडेटा प्रिंट करणे
योग्य उत्तर: ब) डेटा वाचनीय स्वरूपातून कोडमध्ये रूपांतरित करणे

स्पष्टीकरण: एन्क्रिप्शनमुळे डेटा सुरक्षित राहतो आणि तो केवळ अधिकृत व्यक्तीच वाचू शकते.
15. सार्वजनिक वाय-फाय वापरताना काय टाळावे?
अवेबसाइट पाहणे
बऑनलाइन बँकिंग व्यवहार
कईमेल वाचणे
डन्यूज वाचणे
योग्य उत्तर: ब) ऑनलाइन बँकिंग व्यवहार

स्पष्टीकरण: सार्वजनिक वाय-फाय असुरक्षित असू शकते, म्हणून आर्थिक व्यवहार टाळावेत.
16. अँटीव्हायरसचे मुख्य कार्य काय आहे?
अइंटरनेटचा वेग वाढवणे
बसंगणकातील व्हायरस शोधून नष्ट करणे
कनवीन सॉफ्टवेअर इन्स्टॉल करणे
डपासवर्ड तयार करणे
योग्य उत्तर: ब) संगणकातील व्हायरस शोधून नष्ट करणे

स्पष्टीकरण: अँटीव्हायरस संगणकाचे व्हायरस आणि मालवेअरपासून संरक्षण करते.
17. कुकीज (Cookies) म्हणजे काय?
अखाद्यपदार्थ
बवापरकर्त्याची माहिती साठवणारी लहान फाईल
कएक प्रकारचे व्हायरस
डनेटवर्क केबल
योग्य उत्तर: ब) वापरकर्त्याची माहिती साठवणारी लहान फाईल

स्पष्टीकरण: कुकीज ब्राउझरमध्ये वापरकर्त्याच्या आवडीनिवडीची माहिती साठवतात.
18. सायबर बुलिंग म्हणजे काय?
अइंटरनेटवर कोणाला त्रास देणे
बऑनलाइन शॉपिंग करणे
कईमेल पाठवणे
डव्हिडिओ पाहणे
योग्य उत्तर: अ) इंटरनेटवर कोणाला त्रास देणे

स्पष्टीकरण: इंटरनेट किंवा सोशल मीडियाद्वारे कोणालाही त्रास देणे म्हणजे सायबर बुलिंग होय.
19. खालीलपैकी कोणता पासवर्ड सर्वात सुरक्षित आहे?
अ123456
बpassword
कMaha@2024#Exam
डadmin
योग्य उत्तर: क) Maha@2024#Exam

स्पष्टीकरण: ज्या पासवर्डमध्ये अक्षरे, अंक आणि चिन्हे असतात तो सर्वात सुरक्षित असतो.
20. डिजिटल स्वाक्षरी (Digital Signature) कशासाठी वापरतात?
अडेटाची सत्यता पडताळण्यासाठी
बफोटो काढण्यासाठी
कइंटरनेट बंद करण्यासाठी
डसंगणक लॉक करण्यासाठी
योग्य उत्तर: अ) डेटाची सत्यता पडताळण्यासाठी

स्पष्टीकरण: डिजिटल स्वाक्षरी इलेक्ट्रॉनिक दस्तऐवजांची सत्यता आणि अखंडता सुनिश्चित करते.