MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय करव्यवस्था: प्रकार आणि संकल्पना | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय करव्यवस्था: प्रकार आणि संकल्पना

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

कर म्हणजे सरकारला जनतेकडून मिळणारे अनिवार्य शुल्क, ज्याचा वापर सार्वजनिक सेवा आणि विकासासाठी केला जातो. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने करांचे वर्गीकरण समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

कर हे प्रामुख्याने दोन प्रकारचे असतात: प्रत्यक्ष कर आणि अप्रत्यक्ष कर. प्रत्यक्ष कर म्हणजे ज्या व्यक्तीवर कर लादला जातो, तीच व्यक्ती तो सरकारला भरते. अप्रत्यक्ष कर म्हणजे ज्याचा भार दुसऱ्यावर ढकलला जाऊ शकतो. जीएसटी (GST) हा अप्रत्यक्ष कराचे उत्तम उदाहरण आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

प्रत्यक्ष कर (Direct Tax)

ज्या कराचा भार दुसऱ्यावर ढकलला जाऊ शकत नाही, त्याला प्रत्यक्ष कर म्हणतात.

अप्रत्यक्ष कर (Indirect Tax)

ज्या कराचा भार ग्राहकावर ढकलला जातो, त्याला अप्रत्यक्ष कर म्हणतात.

प्रगतशील कर (Progressive Tax)

उत्पन्न वाढेल तसा कराचा दर वाढतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • प्रत्यक्ष कराचे प्रशासन 'केंद्रीय प्रत्यक्ष कर मंडळ' (CBDT) करते.
  • अप्रत्यक्ष कराचे प्रशासन 'केंद्रीय अप्रत्यक्ष कर आणि सीमा शुल्क मंडळ' (CBIC) करते.
  • जीएसटी हा 'एक राष्ट्र, एक कर' या तत्त्वावर आधारित आहे.
  • कॉर्पोरेट टॅक्स हा कंपन्यांच्या नफ्यावर लावला जाणारा प्रत्यक्ष कर आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भारतात १ जुलै २०१७ पासून जीएसटी लागू झाला.
  • आयकर कायदा १९६१ नुसार भारतात आयकर आकारला जातो.
  • कस्टम ड्युटी (सीमा शुल्क) हा अप्रत्यक्ष कर आहे जो आयातीवर लावला जातो.

उदाहरणे

प्रत्यक्ष कर

आयकर (Income Tax) - व्यक्तीच्या वार्षिक उत्पन्नावर आकारला जातो.

अप्रत्यक्ष कर

जीएसटी (GST) - वस्तू आणि सेवांच्या खरेदीवर आकारला जातो.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष करांची उदाहरणे पाठ करा.
जीएसटी परिषदेचे अध्यक्ष केंद्रीय अर्थमंत्री असतात हे लक्षात ठेवा.
करांचे दर आणि त्यांचे प्रकार यावर वारंवार प्रश्न विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

जीएसटी हा प्रत्यक्ष कर आहे असे समजणे चुकीचे आहे.
संपत्ती कर (Wealth Tax) आता रद्द झाला आहे, हे लक्षात न ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी कोणता कर 'प्रत्यक्ष कर' आहे?
अआयकर
बजीएसटी
कसीमा शुल्क
डव्हॅट
योग्य उत्तर: अ) आयकर

स्पष्टीकरण: आयकर हा प्रत्यक्ष कर आहे कारण तो थेट व्यक्तीच्या उत्पन्नावर लावला जातो.
2. जीएसटी (GST) भारतात कधी लागू झाला?
अ१ एप्रिल २०१७
ब१ जुलै २०१७
क१५ ऑगस्ट २०१७
ड२६ जानेवारी २०१७
योग्य उत्तर: ब) १ जुलै २०१७

स्पष्टीकरण: भारतात जीएसटी १ जुलै २०१७ पासून लागू झाला.
3. अप्रत्यक्ष कराचा भार कोणावर पडतो?
असरकारवर
बउत्पादकावर
कअंतिम ग्राहकावर
डव्यापाऱ्यावर
योग्य उत्तर: क) अंतिम ग्राहकावर

स्पष्टीकरण: अप्रत्यक्ष कराचा भार अंतिम ग्राहकावर ढकलला जातो.
4. जीएसटी परिषदेचे अध्यक्ष कोण असतात?
अपंतप्रधान
बराष्ट्रपती
ककेंद्रीय अर्थमंत्री
डआरबीआय गव्हर्नर
योग्य उत्तर: क) केंद्रीय अर्थमंत्री

स्पष्टीकरण: जीएसटी परिषदेचे अध्यक्ष केंद्रीय अर्थमंत्री असतात.
5. कॉर्पोरेट टॅक्स कोणत्या प्रकारचा कर आहे?
अप्रत्यक्ष कर
बअप्रत्यक्ष कर
कस्थानिक कर
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) प्रत्यक्ष कर

स्पष्टीकरण: कॉर्पोरेट टॅक्स हा कंपन्यांच्या नफ्यावर लावला जाणारा प्रत्यक्ष कर आहे.
6. सीमा शुल्क (Customs Duty) हा कोणत्या प्रकारचा कर आहे?
अप्रत्यक्ष
बअप्रत्यक्ष
कउत्पन्न कर
डमालमत्ता कर
योग्य उत्तर: ब) अप्रत्यक्ष

स्पष्टीकरण: सीमा शुल्क हा आयातीवर लावला जाणारा अप्रत्यक्ष कर आहे.
7. भारतात आयकर कायदा कोणत्या वर्षी लागू झाला?
अ१९५०
ब१९६१
क१९७१
ड१९९१
योग्य उत्तर: ब) १९६१

स्पष्टीकरण: आयकर कायदा १९६१ मध्ये लागू झाला.
8. प्रगतशील कर प्रणाली म्हणजे काय?
अउत्पन्न वाढल्यास कराचा दर वाढतो
बउत्पन्न वाढल्यास कराचा दर कमी होतो
कसर्वांसाठी समान कर
डकर नाही
योग्य उत्तर: अ) उत्पन्न वाढल्यास कराचा दर वाढतो

स्पष्टीकरण: प्रगतशील कर प्रणालीमध्ये उत्पन्न वाढल्यास कराचा दर वाढतो.
9. खालीलपैकी कोणता कर केंद्र सरकारद्वारे गोळा केला जात नाही?
अआयकर
बकॉर्पोरेट टॅक्स
कव्यावसायिक कर
डसीमा शुल्क
योग्य उत्तर: क) व्यावसायिक कर

स्पष्टीकरण: व्यावसायिक कर (Professional Tax) राज्य सरकारद्वारे गोळा केला जातो.
10. जीएसटीचे पूर्ण नाव काय आहे?
अGoods and Sales Tax
बGeneral Service Tax
कGoods and Services Tax
डGovernment Sales Tax
योग्य उत्तर: क) Goods and Services Tax

स्पष्टीकरण: जीएसटी म्हणजे Goods and Services Tax.
11. भारतात करांचे प्रशासन पाहणारी सर्वोच्च संस्था कोणती?
अआरबीआय
बवित्त मंत्रालय
कनीती आयोग
डसेबी
योग्य उत्तर: ब) वित्त मंत्रालय

स्पष्टीकरण: वित्त मंत्रालय करांचे प्रशासन पाहते.
12. खालीलपैकी कोणता कर आता जीएसटीमध्ये विलीन झाला आहे?
अआयकर
बउत्पादन शुल्क (Excise Duty)
ककॉर्पोरेट टॅक्स
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) उत्पादन शुल्क (Excise Duty)

स्पष्टीकरण: उत्पादन शुल्क (Excise Duty) जीएसटीमध्ये विलीन झाले आहे.
13. कराचा भार दुसऱ्यावर ढकलणे शक्य असते, त्याला काय म्हणतात?
अप्रत्यक्ष कर
बअप्रत्यक्ष कर
कप्रगतशील कर
डप्रतिगामी कर
योग्य उत्तर: ब) अप्रत्यक्ष कर

स्पष्टीकरण: अप्रत्यक्ष कराचा भार दुसऱ्यावर ढकलणे शक्य असते.
14. जीएसटी परिषदेची तरतूद संविधानाच्या कोणत्या कलमात आहे?
अकलम २७९-अ
बकलम ३७०
ककलम २८०
डकलम ३५६
योग्य उत्तर: अ) कलम २७९-अ

स्पष्टीकरण: कलम २७९-अ मध्ये जीएसटी परिषदेची तरतूद आहे.
15. भारतात करांचे वर्गीकरण प्रामुख्याने किती प्रकारात केले जाते?
अएक
बदोन
कतीन
डचार
योग्य उत्तर: ब) दोन

स्पष्टीकरण: प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष असे दोन मुख्य प्रकार आहेत.
16. कोणता कर 'प्रोग्रेसिव्ह' स्वरूपाचा असतो?
अजीएसटी
बआयकर
कसीमा शुल्क
डव्हॅट
योग्य उत्तर: ब) आयकर

स्पष्टीकरण: आयकर हा प्रोग्रेसिव्ह स्वरूपाचा असतो.
17. जीएसटी हा कोणत्या प्रकारचा कर आहे?
अप्रत्यक्ष
बअप्रत्यक्ष
कदोन्ही
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) अप्रत्यक्ष

स्पष्टीकरण: जीएसटी हा अप्रत्यक्ष कर आहे.
18. कर चुकवणे म्हणजे काय?
अकर नियोजन
बकर टाळणे
ककर चोरी
डकर सवलत
योग्य उत्तर: क) कर चोरी

स्पष्टीकरण: कायदेशीर तरतुदींचे उल्लंघन करून कर न भरणे म्हणजे कर चोरी (Tax Evasion) होय.
19. खालीलपैकी कोणता कर राज्य सरकार लावते?
अआयकर
बसीमा शुल्क
कमुद्रांक शुल्क (Stamp Duty)
डकॉर्पोरेट टॅक्स
योग्य उत्तर: क) मुद्रांक शुल्क (Stamp Duty)

स्पष्टीकरण: मुद्रांक शुल्क हे राज्य सरकारद्वारे लावले जाते.
20. जीएसटी परिषदेत राज्यांचे प्रतिनिधित्व कोण करते?
अमुख्यमंत्री
बराज्य वित्तमंत्री
कराज्यपाल
डमुख्य सचिव
योग्य उत्तर: ब) राज्य वित्तमंत्री

स्पष्टीकरण: जीएसटी परिषदेत राज्यांचे प्रतिनिधित्व राज्य वित्तमंत्री करतात.
विषयातील सर्व नोट्स