MahaExam अभ्यास नोट्स

अप्रत्यक्ष कर प्रणाली: संकल्पना आणि स्वरूप | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

अप्रत्यक्ष कर प्रणाली: संकल्पना आणि स्वरूप

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतातील कर प्रणालीमध्ये अप्रत्यक्ष करांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. अप्रत्यक्ष कर म्हणजे असा कर जो वस्तू किंवा सेवांच्या खरेदी-विक्रीवर लावला जातो आणि ज्याचा भार अंतिम ग्राहकावर पडतो.

सविस्तर माहिती

अप्रत्यक्ष कर हे थेट सरकारला न भरता मध्यस्थांमार्फत (उदा. दुकानदार, उत्पादक) भरले जातात. १ जुलै २०१७ पासून भारतात 'वस्तू आणि सेवा कर' (GST) लागू झाल्यामुळे अनेक अप्रत्यक्ष कर रद्द होऊन 'एक देश, एक कर' ही प्रणाली अमलात आली आहे. अप्रत्यक्ष कर हे 'प्रोग्रेसिव्ह' नसून 'रिग्रेसिव्ह' स्वरूपाचे असतात, कारण श्रीमंत आणि गरीब दोघांनाही एकाच वस्तूवर समान कर द्यावा लागतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

अप्रत्यक्ष कर

ज्या कराचा भार दुसऱ्या व्यक्तीवर हस्तांतरित करता येतो, त्याला अप्रत्यक्ष कर म्हणतात.

GST

वस्तू आणि सेवांच्या पुरवठ्यावर आकारला जाणारा सर्वसमावेशक अप्रत्यक्ष कर.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • अप्रत्यक्ष कराचा भार अंतिम ग्राहकावर असतो.
  • GST मुळे 'कॅस्केडिंग इफेक्ट' (करावर कर) कमी झाला आहे.
  • पेट्रोल, डिझेल आणि मद्य सध्या GST च्या कक्षेत नाहीत.
  • अप्रत्यक्ष कर हे उपभोग आधारित कर आहेत.

महत्त्वाची तथ्ये

  • GST लागू करणारा भारत हा जगातील १६० वा देश आहे.
  • GST परिषदेचे अध्यक्ष केंद्रीय अर्थमंत्री असतात.
  • GST चे तीन प्रकार आहेत: CGST, SGST आणि IGST.

उदाहरणे

GST चे उदाहरण

जेव्हा तुम्ही दुकानातून बिस्किटांचा पुडा विकत घेता, तेव्हा त्या किमतीत GST समाविष्ट असतो, जो दुकानदार सरकारला भरतो.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

GST चे दर (०%, ५%, १२%, १८%, २८%) लक्षात ठेवा.
कोणते कर GST मध्ये विलीन झाले आहेत आणि कोणते नाहीत, हे तपासा.
घटनादुरुस्ती क्रमांक १०१ (GST) लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

अप्रत्यक्ष कर हे उत्पन्नावर लावले जातात असे समजणे चुकीचे आहे (ते उपभोगावर लावले जातात).
सर्वच वस्तू GST च्या कक्षेत आहेत असे समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. अप्रत्यक्ष कराचे मुख्य वैशिष्ट्य कोणते?
अभार हस्तांतरित करता येतो
बभार हस्तांतरित करता येत नाही
कथेट सरकारला भरावा लागतो
डकेवळ श्रीमंतांवर लावला जातो
योग्य उत्तर: अ) भार हस्तांतरित करता येतो

स्पष्टीकरण: अप्रत्यक्ष कराचा भार उत्पादकाकडून ग्राहकाकडे हस्तांतरित केला जातो.
2. भारतात GST कधी लागू झाला?
अ१ एप्रिल २०१७
ब१ जुलै २०१७
क१५ ऑगस्ट २०१७
ड२६ जानेवारी २०१७
योग्य उत्तर: ब) १ जुलै २०१७

स्पष्टीकरण: भारतात GST १ जुलै २०१७ पासून लागू झाला.
3. GST परिषदेचे अध्यक्ष कोण असतात?
अपंतप्रधान
बराष्ट्रपती
ककेंद्रीय अर्थमंत्री
डआरबीआय गव्हर्नर
योग्य उत्तर: क) केंद्रीय अर्थमंत्री

स्पष्टीकरण: केंद्रीय अर्थमंत्री हे GST परिषदेचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात.
4. खालीलपैकी कोणता कर GST मध्ये विलीन झालेला नाही?
अउत्पादन शुल्क
बसेवा कर
कव्हॅट (VAT)
डकॉर्पोरेट कर
योग्य उत्तर: ड) कॉर्पोरेट कर

स्पष्टीकरण: कॉर्पोरेट कर हा प्रत्यक्ष कर आहे, तो GST मध्ये येत नाही.
5. GST कोणत्या प्रकारचा कर आहे?
अप्रत्यक्ष कर
बअप्रत्यक्ष कर
कसंपत्ती कर
डउत्पन्न कर
योग्य उत्तर: ब) अप्रत्यक्ष कर

स्पष्टीकरण: GST हा एक अप्रत्यक्ष कर आहे.
6. GST साठी कोणती घटनादुरुस्ती करण्यात आली?
अ९९ वी
ब१०० वी
क१०१ वी
ड१०२ वी
योग्य उत्तर: क) १०१ वी

स्पष्टीकरण: १०१ व्या घटनादुरुस्तीद्वारे GST लागू करण्यात आला.
7. IGST चा अर्थ काय आहे?
अInternal GST
बIntegrated GST
कInternational GST
डIndian GST
योग्य उत्तर: ब) Integrated GST

स्पष्टीकरण: IGST म्हणजे Integrated Goods and Services Tax.
8. अप्रत्यक्ष कर प्रणालीमध्ये 'कॅस्केडिंग इफेक्ट' म्हणजे काय?
अकरावर कर लागणे
बकर माफी मिळणे
ककर चोरी करणे
डकर सवलत
योग्य उत्तर: अ) करावर कर लागणे

स्पष्टीकरण: एकाच वस्तूवर वारंवार कर लागण्याच्या प्रक्रियेला कॅस्केडिंग इफेक्ट म्हणतात.
9. GST च्या कक्षेत सध्या खालीलपैकी काय येत नाही?
अकपडे
बइलेक्ट्रॉनिक्स
कपेट्रोल
डसेवा
योग्य उत्तर: क) पेट्रोल

स्पष्टीकरण: पेट्रोल आणि डिझेल सध्या GST च्या कक्षेत नाहीत.
10. GST परिषदेची तरतूद संविधानाच्या कोणत्या कलमात आहे?
अकलम २७९-अ
बकलम २८०
ककलम ३७०
डकलम २४६
योग्य उत्तर: अ) कलम २७९-अ

स्पष्टीकरण: कलम २७९-अ मध्ये GST परिषदेची तरतूद आहे.
11. अप्रत्यक्ष कर कोणावर लावला जातो?
अउत्पन्नावर
बवस्तू आणि सेवांच्या उपभोगावर
कसंपत्तीवर
डदागदागिन्यांवर
योग्य उत्तर: ब) वस्तू आणि सेवांच्या उपभोगावर

स्पष्टीकरण: अप्रत्यक्ष कर वस्तू आणि सेवांच्या खरेदी-विक्रीवर लावला जातो.
12. GST चे दर किती स्लॅबमध्ये विभागले आहेत?
अ३
ब४
क५
ड६
योग्य उत्तर: क) ५

स्पष्टीकरण: GST चे दर ०%, ५%, १२%, १८% आणि २८% असे ५ स्लॅब आहेत.
13. राज्यस्तरावरील कोणता कर GST मध्ये विलीन झाला?
अउत्पन्न कर
बव्हॅट (VAT)
ककॉर्पोरेट कर
डभेटवस्तू कर
योग्य उत्तर: ब) व्हॅट (VAT)

स्पष्टीकरण: राज्यस्तरावरील व्हॅट (VAT) हा GST मध्ये विलीन झाला आहे.
14. GST मुळे कोणत्या प्रकारची कर प्रणाली निर्माण झाली?
अबहुविध कर
बएक देश, एक कर
कदुहेरी कर
डकरमुक्त प्रणाली
योग्य उत्तर: ब) एक देश, एक कर

स्पष्टीकरण: GST मुळे 'एक देश, एक कर' ही संकल्पना प्रत्यक्षात आली.
15. अप्रत्यक्ष कर हे कोणत्या स्वरूपाचे असतात?
अप्रोग्रेसिव्ह
बरिग्रेसिव्ह
कप्रमाणबद्ध
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) रिग्रेसिव्ह

स्पष्टीकरण: अप्रत्यक्ष कर रिग्रेसिव्ह असतात कारण ते सर्वांना समान दराने द्यावे लागतात.
16. GST अंतर्गत 'SGST' म्हणजे काय?
अState GST
बSpecial GST
कStandard GST
डSmall GST
योग्य उत्तर: अ) State GST

स्पष्टीकरण: SGST म्हणजे State Goods and Services Tax.
17. कोणत्या देशाने सर्वप्रथम GST लागू केला?
अभारत
बफ्रान्स
कअमेरिका
डजपान
योग्य उत्तर: ब) फ्रान्स

स्पष्टीकरण: फ्रान्सने १९५४ मध्ये सर्वप्रथम GST लागू केला होता.
18. GST परिषदेत राज्यांचे प्रतिनिधित्व कोण करते?
अराज्यपाल
बमुख्यमंत्री
कराज्य अर्थमंत्री
डविधानसभा अध्यक्ष
योग्य उत्तर: क) राज्य अर्थमंत्री

स्पष्टीकरण: राज्य अर्थमंत्री किंवा राज्याद्वारे नामनिर्देशित मंत्री GST परिषदेत सहभागी होतात.
19. GST प्रणालीमध्ये 'इनपुट टॅक्स क्रेडिट' (ITC) चा फायदा कोणाला मिळतो?
अअंतिम ग्राहकाला
बव्यापाऱ्याला
कसरकारला
डकोणालाही नाही
योग्य उत्तर: ब) व्यापाऱ्याला

स्पष्टीकरण: व्यापारी खरेदीवर भरलेला कर विक्रीवर भरताना वजा करू शकतात, याला ITC म्हणतात.
20. खालीलपैकी कोणता कर केंद्र सरकारद्वारे वसूल केला जातो?
अCGST
बSGST
कस्थानिक कर
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) CGST

स्पष्टीकरण: CGST (Central GST) केंद्र सरकारद्वारे वसूल केला जातो.
विषयातील सर्व नोट्स