MahaExam अभ्यास नोट्स

वस्तू आणि सेवा कर (GST): एक सर्वसमावेशक अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

वस्तू आणि सेवा कर (GST): एक सर्वसमावेशक अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

वस्तू आणि सेवा कर (GST) ही भारतातील अप्रत्यक्ष कर प्रणालीतील सर्वात मोठी सुधारणा आहे. 'एक देश, एक कर' या संकल्पनेवर आधारित ही करप्रणाली १ जुलै २०१७ पासून लागू करण्यात आली.

सविस्तर माहिती

GST हा एक बहुस्तरीय, गंतव्य-आधारित (Destination-based) कर आहे जो वस्तू आणि सेवांच्या पुरवठ्यावर आकारला जातो. याने उत्पादन शुल्क, सेवा कर, व्हॅट (VAT) यांसारख्या अनेक अप्रत्यक्ष करांचे विलीनीकरण केले आहे. GST मुळे 'करावर कर' (Cascading effect) लागण्याची समस्या दूर झाली आहे.

महत्त्वाच्या संज्ञा

CGST

केंद्रीय वस्तू आणि सेवा कर: केंद्र सरकारद्वारे गोळा केला जाणारा कर.

SGST

राज्य वस्तू आणि सेवा कर: राज्य सरकारद्वारे गोळा केला जाणारा कर.

IGST

एकात्मिक वस्तू आणि सेवा कर: आंतरराज्य व्यापारावर केंद्र सरकारद्वारे आकारला जाणारा कर.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • GST ही अप्रत्यक्ष कर प्रणाली आहे.
  • GST परिषद ही सर्वोच्च निर्णय घेणारी संस्था आहे.
  • GST परिषदेचे अध्यक्ष केंद्रीय अर्थमंत्री असतात.
  • GST अंतर्गत ५, १२, १८ आणि २८ टक्के असे कर दर आहेत.
  • पेट्रोलियम उत्पादने आणि मद्य सध्या GST च्या कक्षेत नाहीत.

महत्त्वाची तथ्ये

  • GST लागू करणारे पहिले राज्य आसाम होते.
  • GST घटनादुरुस्ती विधेयक १०१ वी घटनादुरुस्ती आहे.
  • GST साठी कलम २७९-अ अंतर्गत GST परिषदेची स्थापना करण्यात आली.
  • GST ओळख क्रमांक (GSTIN) १५ अंकी असतो.

उदाहरणे

आंतरराज्य व्यापार

जर वस्तू महाराष्ट्रातून कर्नाटकात विकली गेली, तर त्यावर IGST आकारला जातो.

अंतर्गत व्यापार

जर वस्तू महाराष्ट्रातच उत्पादित होऊन विकली गेली, तर त्यावर CGST आणि SGST समान प्रमाणात आकारले जातात.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

GST परिषदेचे अध्यक्ष कोण असतात हे लक्षात ठेवा.
GST चे दर आणि कोणत्या वस्तूंवर कोणता दर लागू होतो हे वाचून ठेवा.
GSTIN मधील अंकांची संख्या लक्षात ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

GST हा प्रत्यक्ष कर आहे असे समजणे चुकीचे आहे.
पेट्रोलियम उत्पादने GST च्या कक्षेत आहेत असे समजणे चुकीचे आहे.
GST परिषदेचे अध्यक्ष पंतप्रधान असतात असे समजणे चुकीचे आहे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतात GST कधीपासून लागू झाला?
अ१ एप्रिल २०१७
ब१ जुलै २०१७
क१५ ऑगस्ट २०१७
ड१ जानेवारी २०१८
योग्य उत्तर: ब) १ जुलै २०१७

स्पष्टीकरण: भारतात GST १ जुलै २०१७ पासून लागू झाला.
2. GST परिषदेचे अध्यक्ष कोण असतात?
अपंतप्रधान
बराष्ट्रपती
ककेंद्रीय अर्थमंत्री
डआरबीआय गव्हर्नर
योग्य उत्तर: क) केंद्रीय अर्थमंत्री

स्पष्टीकरण: केंद्रीय अर्थमंत्री GST परिषदेचे पदसिद्ध अध्यक्ष असतात.
3. GST कोणत्या प्रकारचा कर आहे?
अप्रत्यक्ष कर
बअप्रत्यक्ष कर
कउत्पन्न कर
डमालमत्ता कर
योग्य उत्तर: ब) अप्रत्यक्ष कर

स्पष्टीकरण: GST हा एक अप्रत्यक्ष कर आहे.
4. GST साठी कोणती घटनादुरुस्ती करण्यात आली?
अ९९ वी
ब१०० वी
क१०१ वी
ड१०२ वी
योग्य उत्तर: क) १०१ वी

स्पष्टीकरण: GST साठी १०१ वी घटनादुरुस्ती करण्यात आली.
5. GSTIN मध्ये एकूण किती अंक/अक्षरे असतात?
अ१०
ब१२
क१५
ड१६
योग्य उत्तर: क) १५

स्पष्टीकरण: GST ओळख क्रमांक (GSTIN) १५ अंकी असतो.
6. GST परिषदेची तरतूद संविधानाच्या कोणत्या कलमात आहे?
अकलम २७९-अ
बकलम २८०
ककलम ३७०
डकलम २४६-अ
योग्य उत्तर: अ) कलम २७९-अ

स्पष्टीकरण: कलम २७९-अ अंतर्गत GST परिषदेची स्थापना करण्यात आली आहे.
7. खालीलपैकी कोणती वस्तू सध्या GST च्या कक्षेत नाही?
अमोबाईल
बपेट्रोल
ककपडे
डइलेक्ट्रॉनिक्स
योग्य उत्तर: ब) पेट्रोल

स्पष्टीकरण: पेट्रोलियम उत्पादने सध्या GST च्या कक्षेत नाहीत.
8. आंतरराज्य व्यापारावर कोणता कर आकारला जातो?
अCGST
बSGST
कIGST
डUTGST
योग्य उत्तर: क) IGST

स्पष्टीकरण: आंतरराज्य व्यापारावर IGST (एकात्मिक वस्तू आणि सेवा कर) आकारला जातो.
9. GST लागू करणारे भारतातील पहिले राज्य कोणते?
अमहाराष्ट्र
बआसाम
ककेरळ
डगुजरात
योग्य उत्तर: ब) आसाम

स्पष्टीकरण: आसाम हे GST लागू करणारे पहिले राज्य होते.
10. GST परिषदेत राज्यांचे प्रतिनिधित्व कोण करते?
अमुख्यमंत्री
बराज्य वित्तमंत्री
कराज्यपाल
डमुख्य सचिव
योग्य उत्तर: ब) राज्य वित्तमंत्री

स्पष्टीकरण: GST परिषदेत राज्यांचे प्रतिनिधित्व राज्याचे वित्तमंत्री करतात.
11. GST चे मुख्य उद्दिष्ट काय आहे?
अकर चोरी वाढवणे
बएक देश, एक कर
कआयात वाढवणे
डनिर्यात कमी करणे
योग्य उत्तर: ब) एक देश, एक कर

स्पष्टीकरण: GST चे मुख्य उद्दिष्ट 'एक देश, एक कर' ही प्रणाली राबवणे आहे.
12. GST अंतर्गत कराचे किती स्लॅब आहेत?
अ३
ब४
क५
ड६
योग्य उत्तर: ब) ४

स्पष्टीकरण: GST अंतर्गत ५%, १२%, १८% आणि २८% असे ४ मुख्य कर स्लॅब आहेत.
13. GST मुळे कोणत्या प्रभावाचे निर्मूलन झाले?
अकरावर कर (Cascading effect)
बमहागाई
कबेरोजगारी
डआर्थिक मंदी
योग्य उत्तर: अ) करावर कर (Cascading effect)

स्पष्टीकरण: GST मुळे 'करावर कर' (Cascading effect) लागण्याची समस्या दूर झाली.
14. GST परिषदेत केंद्र सरकारचे मत किती टक्के असते?
अ१/२
ब१/३
क२/३
ड१/४
योग्य उत्तर: ब) १/३

स्पष्टीकरण: GST परिषदेत केंद्र सरकारचे मत १/३ असते.
15. GST परिषदेत राज्य सरकारांचे एकूण मत किती टक्के असते?
अ१/३
ब१/२
क२/३
ड३/४
योग्य उत्तर: क) २/३

स्पष्टीकरण: GST परिषदेत राज्य सरकारांचे एकूण मत २/३ असते.
16. GST कोणत्या प्रकारचा कर आहे?
अगंतव्य-आधारित (Destination-based)
बउत्पन्न-आधारित
कमालकी-आधारित
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) गंतव्य-आधारित (Destination-based)

स्पष्टीकरण: GST हा गंतव्य-आधारित (Destination-based) कर आहे.
17. GST अंतर्गत 'Zero Rated' पुरवठा कशाशी संबंधित आहे?
अआयात
बनिर्यात
कस्थानिक विक्री
डघाऊक विक्री
योग्य उत्तर: ब) निर्यात

स्पष्टीकरण: निर्यात आणि SEZ पुरवठ्याला 'Zero Rated' मानले जाते.
18. GST प्रणालीमध्ये 'इनपुट टॅक्स क्रेडिट' (ITC) म्हणजे काय?
अकर माफी
बखरेदीवर भरलेला कर विक्री करातून वजा करणे
ककर परतावा
डदंड
योग्य उत्तर: ब) खरेदीवर भरलेला कर विक्री करातून वजा करणे

स्पष्टीकरण: खरेदीवर भरलेला कर विक्री करातून वजा करण्याच्या सुविधेला ITC म्हणतात.
19. GST परिषदेची बैठक बोलावण्याचा अधिकार कोणाला आहे?
अपंतप्रधान
बकेंद्रीय अर्थमंत्री
कराष्ट्रपती
डसंसदेचे अध्यक्ष
योग्य उत्तर: ब) केंद्रीय अर्थमंत्री

स्पष्टीकरण: GST परिषदेची बैठक केंद्रीय अर्थमंत्री बोलावतात.
20. GST लागू झाल्यामुळे खालीलपैकी कोणता कर रद्द झाला?
अआयकर
बव्हॅट (VAT)
ककॉर्पोरेट टॅक्स
डकस्टम ड्युटी
योग्य उत्तर: ब) व्हॅट (VAT)

स्पष्टीकरण: GST मुळे व्हॅट (VAT) आणि सेवा कर यांसारखे अनेक अप्रत्यक्ष कर रद्द झाले.
विषयातील सर्व नोट्स