MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय करप्रणाली: प्रत्यक्ष कर (Direct Tax) | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय करप्रणाली: प्रत्यक्ष कर (Direct Tax)

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतातील करप्रणालीचे दोन मुख्य प्रकार आहेत - प्रत्यक्ष कर आणि अप्रत्यक्ष कर. प्रत्यक्ष कर म्हणजे असा कर जो ज्या व्यक्तीवर लावला जातो, तीच व्यक्ती तो सरकारला भरते. या कराचा भार दुसऱ्यावर टाकता येत नाही.

सविस्तर माहिती

प्रत्यक्ष कर हे थेट सरकारला (प्राप्तिकर विभाग) दिले जातात. हे कर प्रामुख्याने व्यक्तीच्या किंवा संस्थेच्या उत्पन्नावर किंवा संपत्तीवर आकारले जातात. प्रत्यक्ष कराचे मुख्य उद्दिष्ट म्हणजे आर्थिक विषमता कमी करणे आणि सरकारला विकासात्मक कामांसाठी महसूल मिळवून देणे. भारतात प्रत्यक्ष करांचे प्रशासन 'केंद्रीय प्रत्यक्ष कर मंडळ' (CBDT) द्वारे केले जाते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

प्रत्यक्ष कर

ज्या कराचा भार दुसऱ्यावर हस्तांतरित करता येत नाही, अशा कराला प्रत्यक्ष कर म्हणतात.

प्राप्तिकर (Income Tax)

व्यक्तीच्या किंवा संस्थेच्या वार्षिक उत्पन्नावर आकारला जाणारा कर.

कॉर्पोरेट कर

कंपन्यांच्या निव्वळ नफ्यावर आकारला जाणारा कर.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • प्रत्यक्ष कराचा भार हस्तांतरित करता येत नाही.
  • हे कर प्रगतीशील (Progressive) स्वरूपाचे असतात, म्हणजे उत्पन्न वाढेल तसा कराचा दर वाढतो.
  • CBDT (Central Board of Direct Taxes) हे प्रत्यक्ष करांचे सर्वोच्च नियामक मंडळ आहे.
  • प्राप्तिकर कायदा, १९६१ अंतर्गत भारतात प्राप्तिकर आकारला जातो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भारतात प्राप्तिकर दिवस २४ जुलै रोजी साजरा केला जातो.
  • प्रत्यक्ष कर हे सरकारसाठी महसुलाचे एक महत्त्वाचे साधन आहे.
  • संपत्ती कर (Wealth Tax) आता भारतात रद्द करण्यात आला आहे.
  • प्रत्यक्ष कराचे दर दरवर्षी केंद्रीय अर्थसंकल्पात जाहीर केले जातात.

उदाहरणे

प्राप्तिकर

जर एखाद्या नोकरदार व्यक्तीचे वार्षिक उत्पन्न ठराविक मर्यादेपेक्षा जास्त असेल, तर त्याला सरकारला प्राप्तिकर भरावा लागतो.

कॉर्पोरेट कर

टाटा किंवा रिलायन्स सारख्या कंपन्या त्यांच्या वार्षिक नफ्यावर जो कर भरतात, तो कॉर्पोरेट कर असतो.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

प्रत्यक्ष कर आणि अप्रत्यक्ष कर यातील फरक स्पष्ट ठेवा.
CBDT चे मुख्यालय नवी दिल्ली येथे आहे हे लक्षात ठेवा.
कर प्रणालीतील अलीकडील बदल (उदा. नवीन कर प्रणाली) वाचून ठेवा.
प्रत्यक्ष कराचे प्रकार उदाहरणासह पाठ करा.

⚠️ सामान्य चुका

जीएसटी (GST) ला प्रत्यक्ष कर समजणे (जीएसटी हा अप्रत्यक्ष कर आहे).
कराचा भार हस्तांतरित करता येतो असे समजणे.
प्रत्यक्ष कराचे प्रशासन राज्य सरकारकडे आहे असे समजणे (हे केंद्र सरकारकडे असते).

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. खालीलपैकी कोणता कर 'प्रत्यक्ष कर' नाही?
अप्राप्तिकर
बकॉर्पोरेट कर
कवस्तू व सेवा कर (GST)
डभांडवली लाभ कर
योग्य उत्तर: क) वस्तू व सेवा कर (GST)

स्पष्टीकरण: GST हा अप्रत्यक्ष कर आहे, तर इतर तिन्ही प्रत्यक्ष कर आहेत.
2. प्रत्यक्ष कराचे प्रशासन कोणत्या संस्थेद्वारे केले जाते?
अRBI
बCBDT
कCBIC
डSEBI
योग्य उत्तर: ब) CBDT

स्पष्टीकरण: केंद्रीय प्रत्यक्ष कर मंडळ (CBDT) प्रत्यक्ष करांचे प्रशासन पाहते.
3. प्रत्यक्ष कराचे मुख्य वैशिष्ट्य कोणते?
अभार हस्तांतरित करता येतो
बभार हस्तांतरित करता येत नाही
कहे केवळ वस्तूंवर लावले जातात
डहे सर्वांसाठी समान असतात
योग्य उत्तर: ब) भार हस्तांतरित करता येत नाही

स्पष्टीकरण: प्रत्यक्ष कराचा भार ज्याच्यावर लावला आहे, त्यालाच तो भरावा लागतो.
4. भारतात प्राप्तिकर कायदा कोणत्या वर्षी लागू झाला?
अ१९५०
ब१९५६
क१९६१
ड१९९१
योग्य उत्तर: क) १९६१

स्पष्टीकरण: प्राप्तिकर कायदा १९६१ मध्ये लागू झाला.
5. कंपन्यांच्या नफ्यावर आकारल्या जाणाऱ्या कराला काय म्हणतात?
अप्राप्तिकर
बकॉर्पोरेट कर
कउत्पादन शुल्क
डसीमा शुल्क
योग्य उत्तर: ब) कॉर्पोरेट कर

स्पष्टीकरण: कंपन्यांच्या नफ्यावर कॉर्पोरेट कर आकारला जातो.
6. प्रत्यक्ष कर हे कोणत्या स्वरूपाचे असतात?
अप्रगतीशील
बप्रतिगामी
कसमान
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) प्रगतीशील

स्पष्टीकरण: उत्पन्न वाढेल तसा कराचा दर वाढतो, म्हणून हे प्रगतीशील असतात.
7. खालीलपैकी कोणता कर आता भारतात रद्द करण्यात आला आहे?
अप्राप्तिकर
बसंपत्ती कर
ककॉर्पोरेट कर
डभांडवली लाभ कर
योग्य उत्तर: ब) संपत्ती कर

स्पष्टीकरण: संपत्ती कर (Wealth Tax) भारतात रद्द करण्यात आला आहे.
8. प्राप्तिकर दिवस भारतात कधी साजरा केला जातो?
अ१५ ऑगस्ट
ब२६ जानेवारी
क२४ जुलै
ड१ एप्रिल
योग्य उत्तर: क) २४ जुलै

स्पष्टीकरण: २४ जुलै रोजी प्राप्तिकर दिवस साजरा केला जातो.
9. प्रत्यक्ष कराचा भार कोणावर असतो?
अग्राहक
बविक्रेता
कज्या व्यक्तीवर कर लावला आहे
डसरकार
योग्य उत्तर: क) ज्या व्यक्तीवर कर लावला आहे

स्पष्टीकरण: प्रत्यक्ष कर ज्याच्यावर लावला जातो, त्यालाच तो भरावा लागतो.
10. भांडवली लाभ कर (Capital Gains Tax) हा कोणत्या प्रकारचा कर आहे?
अप्रत्यक्ष कर
बअप्रत्यक्ष कर
कस्थानिक कर
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) प्रत्यक्ष कर

स्पष्टीकरण: भांडवली लाभ कर हा प्रत्यक्ष कराचा एक प्रकार आहे.
11. CBDT चे पूर्ण नाव काय आहे?
अCentral Bureau of Direct Taxes
बCentral Board of Direct Taxes
कCentral Board of Digital Taxes
डCentral Bank of Direct Taxes
योग्य उत्तर: ब) Central Board of Direct Taxes

स्पष्टीकरण: CBDT म्हणजे Central Board of Direct Taxes.
12. प्रत्यक्ष कराचे दर कोण ठरवते?
अRBI
बसंसद (अर्थसंकल्पाद्वारे)
कराज्य सरकार
डस्थानिक स्वराज्य संस्था
योग्य उत्तर: ब) संसद (अर्थसंकल्पाद्वारे)

स्पष्टीकरण: प्रत्यक्ष कराचे दर संसदेत सादर होणाऱ्या अर्थसंकल्पातून ठरवले जातात.
13. खालीलपैकी कोणता कर केंद्र सरकारद्वारे गोळा केला जातो?
अप्राप्तिकर
बव्यावसायिक कर
कस्थानिक मालमत्ता कर
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) प्राप्तिकर

स्पष्टीकरण: प्राप्तिकर हा केंद्र सरकारचा कर आहे.
14. प्रत्यक्ष कर प्रणालीचा मुख्य उद्देश काय आहे?
अवस्तूंच्या किमती वाढवणे
बआर्थिक विषमता कमी करणे
कव्यापार वाढवणे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) आर्थिक विषमता कमी करणे

स्पष्टीकरण: श्रीमंतांकडून जास्त कर घेऊन गरिबांच्या कल्याणासाठी वापरणे हे याचे उद्दिष्ट आहे.
15. भेटवस्तू कर (Gift Tax) हा कोणत्या प्रकारचा कर आहे?
अप्रत्यक्ष कर
बअप्रत्यक्ष कर
कसेवा कर
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) प्रत्यक्ष कर

स्पष्टीकरण: भेटवस्तू कर हा प्रत्यक्ष कराच्या कक्षेत येतो.
16. भारतातील कर प्रणालीचे मुख्य दोन प्रकार कोणते?
अराज्य आणि स्थानिक
बप्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष
कआयात आणि निर्यात
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष

स्पष्टीकरण: भारतीय कर प्रणाली प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष अशा दोन भागात विभागली आहे.
17. कॉर्पोरेट कर हा कोणावर लावला जातो?
अव्यक्ती
बकंपन्या
कशेतकरी
डविद्यार्थी
योग्य उत्तर: ब) कंपन्या

स्पष्टीकरण: कॉर्पोरेट कर हा कंपन्यांच्या नफ्यावर लावला जातो.
18. प्रत्यक्ष कर हे कोणाच्या उत्पन्नावर आधारित असतात?
अकेवळ गरिबांच्या
बकेवळ श्रीमंतांच्या
कव्यक्ती किंवा संस्थेच्या
डकेवळ सरकारच्या
योग्य उत्तर: क) व्यक्ती किंवा संस्थेच्या

स्पष्टीकरण: प्रत्यक्ष कर व्यक्ती किंवा संस्थेच्या उत्पन्नावर आधारित असतात.
19. कर चोरी म्हणजे काय?
अकायदेशीर कर भरणे
बकर भरण्यास टाळाटाळ करणे किंवा लपवणे
ककर सवलत घेणे
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) कर भरण्यास टाळाटाळ करणे किंवा लपवणे

स्पष्टीकरण: कर चोरी हा बेकायदेशीर प्रकार आहे.
20. प्रत्यक्ष कराचे मुख्य स्त्रोत कोणते?
अउत्पन्न आणि संपत्ती
बवस्तूंची विक्री
कसेवांची विक्री
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) उत्पन्न आणि संपत्ती

स्पष्टीकरण: उत्पन्न आणि संपत्तीवर प्रत्यक्ष कर आकारले जातात.