MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी साहित्यातील प्रमुख चरित्रे आणि आत्मचरित्रे | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी साहित्यातील प्रमुख चरित्रे आणि आत्मचरित्रे

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्र लोकसेवा आयोग आणि इतर स्पर्धा परीक्षांमध्ये मराठीतील प्रसिद्ध व्यक्तींची चरित्रे आणि आत्मचरित्रे यावर नेहमी प्रश्न विचारले जातात. हे घटक सामाजिक, राजकीय आणि साहित्यिक इतिहासाचा महत्त्वाचा भाग आहेत.

सविस्तर माहिती

चरित्र म्हणजे एखाद्या व्यक्तीच्या आयुष्याचा वृत्तांत जो दुसऱ्या व्यक्तीने लिहिला आहे, तर आत्मचरित्र म्हणजे व्यक्तीने स्वतःच्या आयुष्याबद्दल लिहिलेले लेखन. महाराष्ट्राच्या समाजसुधारणेच्या चळवळीत आणि साहित्यात अनेक थोर व्यक्तींनी आपले अनुभव शब्दबद्ध केले आहेत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

चरित्र

एखाद्या व्यक्तीच्या जीवनाचा घटनाक्रम दुसऱ्या लेखकाने लिहिलेला ग्रंथ.

आत्मचरित्र

लेखकाने स्वतःच्या आयुष्यातील अनुभवांचे केलेले वर्णन.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • महात्मा जोतिराव फुले यांच्यावर धनंजय कीर यांनी 'महात्मा जोतिराव फुले' हे चरित्र लिहिले आहे.
  • डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे 'वेटिंग फॉर अ विसा' हे आत्मचरित्रात्मक पुस्तक आहे.
  • साने गुरुजींचे 'श्यामची आई' हे अत्यंत लोकप्रिय पुस्तक आहे.
  • वि. स. खांडेकर यांच्या 'एका पानाची कहाणी' मध्ये त्यांच्या साहित्यिक प्रवासाचे वर्णन आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठीतील पहिले आत्मचरित्र 'माझा प्रवास' हे गोडसे भटजी यांनी लिहिले आहे.
  • वि. दा. सावरकर यांचे 'माझी जन्मठेप' हे अंदमानच्या काळ्या पाण्याची शिक्षा भोगतानाचे अनुभव सांगते.
  • पु. ल. देशपांडे यांच्यावर आधारित 'भाई: व्यक्ती की वल्ली' हे चरित्र प्रसिद्ध आहे.

उदाहरणे

आत्मवृत्त

महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी लिहिलेले 'आत्मवृत्त' हे त्यांच्या समाजसेवेच्या कार्याचा आढावा घेते.

बलुतं

दया पवार यांचे 'बलुतं' हे मराठीतील पहिले दलित आत्मचरित्र मानले जाते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

लेखक आणि त्यांच्या पुस्तकांचे नाव यांची जोडी लावण्यासाठी वारंवार उजळणी करा.
दलित साहित्यातील आत्मचरित्रे आणि समाजसुधारकांची चरित्रे यावर विशेष लक्ष द्या.
पुस्तकाचे नाव आणि लेखकाचे नाव लक्षात ठेवण्यासाठी 'शॉर्ट नोट्स' तयार करा.

⚠️ सामान्य चुका

चरित्र आणि आत्मचरित्र यातील फरक न समजणे.
एकाच विषयावर अनेक लेखकांनी लिहिलेली पुस्तके असल्याने लेखकाचे नाव चुकवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मराठीतील पहिले आत्मचरित्र 'माझा प्रवास' कोणाचे आहे?
अवि. दा. सावरकर
बगोडसे भटजी
कसाने गुरुजी
डधोंडो केशव कर्वे
योग्य उत्तर: ब) गोडसे भटजी

स्पष्टीकरण: गोडसे भटजी यांनी १८५७ च्या उठावाच्या पार्श्वभूमीवर 'माझा प्रवास' हे आत्मचरित्र लिहिले.
2. 'बलुतं' या प्रसिद्ध आत्मचरित्राचे लेखक कोण आहेत?
अशंकरराव खरात
बदया पवार
कशरणकुमार लिंबाळे
डनामदेव ढसाळ
योग्य उत्तर: ब) दया पवार

स्पष्टीकरण: दया पवार यांचे 'बलुतं' हे मराठीतील पहिले दलित आत्मचरित्र आहे.
3. 'माझी जन्मठेप' हे आत्मचरित्र कोणाचे आहे?
अलोकमान्य टिळक
बवि. दा. सावरकर
कसुभाषचंद्र बोस
डमहात्मा गांधी
योग्य उत्तर: ब) वि. दा. सावरकर

स्पष्टीकरण: वि. दा. सावरकर यांनी अंदमानच्या कारावासातील अनुभवांवर 'माझी जन्मठेप' लिहिले.
4. 'श्यामची आई' या पुस्तकाचे लेखक कोण आहेत?
असाने गुरुजी
बपु. ल. देशपांडे
कवि. स. खांडेकर
डकुसुमाग्रज
योग्य उत्तर: अ) साने गुरुजी

स्पष्टीकरण: साने गुरुजी यांनी 'श्यामची आई' हे पुस्तक लिहिले आहे.
5. 'अक्करमाशी' हे आत्मचरित्र कोणाचे आहे?
अदया पवार
बशरणकुमार लिंबाळे
कप्रल्हाद केशव अत्रे
डभाऊ पाध्ये
योग्य उत्तर: ब) शरणकुमार लिंबाळे

स्पष्टीकरण: शरणकुमार लिंबाळे यांचे 'अक्करमाशी' हे प्रसिद्ध दलित आत्मचरित्र आहे.
6. 'एका पानाची कहाणी' हे कोणाचे आत्मचरित्रात्मक पुस्तक आहे?
अवि. स. खांडेकर
बपु. ल. देशपांडे
कव. पु. काळे
डशिवाजी सावंत
योग्य उत्तर: अ) वि. स. खांडेकर

स्पष्टीकरण: वि. स. खांडेकर यांनी 'एका पानाची कहाणी' मध्ये स्वतःचा साहित्यिक प्रवास मांडला आहे.
7. 'महात्मा जोतिराव फुले' हे चरित्र कोणी लिहिले आहे?
अधनंजय कीर
बप्र. के. अत्रे
कग. प्र. प्रधान
डनरहर कुरुंदकर
योग्य उत्तर: अ) धनंजय कीर

स्पष्टीकरण: धनंजय कीर यांनी महात्मा फुले यांचे सविस्तर चरित्र लिहिले आहे.
8. 'उपरा' हे आत्मचरित्र कोणाचे आहे?
अलक्ष्मण माने
बदया पवार
कशंकरराव खरात
डबाबुराव बागुल
योग्य उत्तर: अ) लक्ष्मण माने

स्पष्टीकरण: लक्ष्मण माने यांचे 'उपरा' हे भटक्या विमुक्त जातीच्या जीवनावर आधारित आत्मचरित्र आहे.
9. 'झुंज' या आत्मचरित्राचे लेखक कोण आहेत?
अडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
बडॉ. विजय भटकर
कडॉ. प्रकाश आमटे
डडॉ. अभय बंग
योग्य उत्तर: क) डॉ. प्रकाश आमटे

स्पष्टीकरण: डॉ. प्रकाश आमटे यांच्या कार्यावर आधारित 'झुंज' हे पुस्तक आहे.
10. 'वेटिंग फॉर अ विसा' (Waiting for a Visa) हे कोणाचे आत्मचरित्र आहे?
अमहात्मा गांधी
बडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
कजवाहरलाल नेहरू
डसरदार पटेल
योग्य उत्तर: ब) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

स्पष्टीकरण: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी त्यांच्या जीवनातील अनुभवांवर हे पुस्तक लिहिले आहे.
11. 'माणसं' हे आत्मचरित्रात्मक पुस्तक कोणाचे आहे?
अपु. ल. देशपांडे
बव. पु. काळे
कशिवाजी सावंत
डव्यंकटेश माडगूळकर
योग्य उत्तर: ब) व. पु. काळे

स्पष्टीकरण: व. पु. काळे यांनी 'माणसं' या पुस्तकातून मानवी स्वभावाचे दर्शन घडवले आहे.
12. 'बटाट्याची चाळ' हे कोणाचे प्रसिद्ध पुस्तक आहे?
अपु. ल. देशपांडे
बप्र. के. अत्रे
कवि. वा. शिरवाडकर
डचि. वि. जोशी
योग्य उत्तर: अ) पु. ल. देशपांडे

स्पष्टीकरण: पु. ल. देशपांडे यांनी 'बटाट्याची चाळ' मध्ये विनोदी शैलीत चित्रण केले आहे.
13. 'कथा एका सुळाची' हे आत्मचरित्र कोणाचे आहे?
अनामदेव ढसाळ
बअरुणा ढेरे
कविठ्ठल वाघ
डप्रभाकर पाध्ये
योग्य उत्तर: अ) नामदेव ढसाळ

स्पष्टीकरण: नामदेव ढसाळ यांचे हे आत्मचरित्रात्मक लेखन आहे.
14. 'आम्हीही माणसं होतो' हे आत्मचरित्र कोणाचे आहे?
अशंकरराव खरात
बदया पवार
कलक्ष्मण गायकवाड
डबाबुराव बागुल
योग्य उत्तर: अ) शंकरराव खरात

स्पष्टीकरण: शंकरराव खरात यांनी हे आत्मचरित्र लिहिले आहे.
15. 'उचल्या' हे आत्मचरित्र कोणाचे आहे?
अलक्ष्मण गायकवाड
बलक्ष्मण माने
कदया पवार
डनामदेव ढसाळ
योग्य उत्तर: अ) लक्ष्मण गायकवाड

स्पष्टीकरण: लक्ष्मण गायकवाड यांचे 'उचल्या' हे आत्मचरित्र अत्यंत गाजलेले आहे.
16. 'मी कसा झालो' हे आत्मचरित्र कोणाचे आहे?
अप्र. के. अत्रे
बपु. ल. देशपांडे
कवि. स. खांडेकर
डसाने गुरुजी
योग्य उत्तर: अ) प्र. के. अत्रे

स्पष्टीकरण: प्र. के. अत्रे यांनी 'मी कसा झालो' मध्ये स्वतःचा प्रवास मांडला आहे.
17. 'स्मृतिचित्रे' ही कोणाची प्रसिद्ध आत्मकथा आहे?
अलक्ष्मीबाई टिळक
बआनंदीबाई जोशी
कताराबाई शिंदे
डसावित्रीबाई फुले
योग्य उत्तर: अ) लक्ष्मीबाई टिळक

स्पष्टीकरण: लक्ष्मीबाई टिळक यांची 'स्मृतिचित्रे' ही मराठीतील एक उत्कृष्ट आत्मकथा मानली जाते.
18. 'नाझी भस्मासुराचा उदयास्त' हे पुस्तक कोणाचे आहे?
अवि. ग. कानिटकर
बग. त्र्यं. माडखोलकर
कप्र. के. अत्रे
डवि. स. खांडेकर
योग्य उत्तर: अ) वि. ग. कानिटकर

स्पष्टीकरण: वि. ग. कानिटकर यांनी हे पुस्तक लिहिले आहे.
19. 'माझा साक्षात्कारी हृदयरोग' हे कोणाचे आत्मचरित्रात्मक पुस्तक आहे?
अपु. ल. देशपांडे
बव. पु. काळे
कप्र. के. अत्रे
डवि. स. खांडेकर
योग्य उत्तर: अ) पु. ल. देशपांडे

स्पष्टीकरण: पु. ल. देशपांडे यांनी त्यांच्या आजारपणाच्या अनुभवांवर हे पुस्तक लिहिले आहे.
20. 'फकिरा' ही कादंबरी कोणाची आहे, ज्यावर आधारित चरित्रात्मक संदर्भ मिळतात?
अअण्णाभाऊ साठे
बभाऊ पाध्ये
कशंकरराव खरात
डदया पवार
योग्य उत्तर: अ) अण्णाभाऊ साठे

स्पष्टीकरण: अण्णाभाऊ साठे यांनी 'फकिरा' ही कादंबरी लिहिली आहे.