MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी साहित्य आणि लेखक: स्पर्धा परीक्षा विशेष | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी साहित्य आणि लेखक: स्पर्धा परीक्षा विशेष

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्र लोकसेवा आयोग (MPSC) आणि इतर राज्यस्तरीय स्पर्धा परीक्षांमध्ये मराठी साहित्य, लेखक आणि त्यांच्या गाजलेल्या कलाकृतींवर आधारित प्रश्न विचारले जातात. हा घटक अभ्यासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

सविस्तर माहिती

मराठी साहित्याचा इतिहास हा संत साहित्यापासून आधुनिक साहित्यापर्यंत विस्तारलेला आहे. स्पर्धा परीक्षेसाठी प्रामुख्याने आधुनिक काळातील लेखक, कवी, कादंबरीकार आणि त्यांच्या साहित्यकृती लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे. यामध्ये ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते, साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते आणि समाजसुधारकांचे साहित्य यांचा समावेश होतो.

महत्त्वाच्या संज्ञा

आत्मचरित्र

लेखकाने स्वतःच्या आयुष्यावर लिहिलेले पुस्तक.

कादंबरी

मानवी जीवनाचे चित्रण करणारी एक मोठी गद्य कथात्मक कलाकृती.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते मराठी लेखक: वि. स. खांडेकर, वि. वा. शिरवाडकर (कुसुमाग्रज), विंदा करंदीकर, भालचंद्र नेमाडे.
  • समाजसुधारकांचे साहित्य: महात्मा जोतिराव फुले, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, महर्षी धोंडो केशव कर्वे.
  • मराठीतील पहिली कादंबरी: बाबा पद्मजी यांची 'यमुना पर्यटन'.
  • मराठीतील पहिले नाटक: विष्णूदास भावे यांचे 'सीता स्वयंवर'.

महत्त्वाची तथ्ये

  • मराठी भाषेचे पाणीनी म्हणून 'दादोबा पांडुरंग तरखडकर' यांना ओळखले जाते.
  • कुसुमाग्रज यांचा जन्मदिवस (२७ फेब्रुवारी) 'मराठी भाषा गौरव दिन' म्हणून साजरा केला जातो.
  • साने गुरुजींनी 'श्यामची आई' हे पुस्तक नाशिकच्या तुरुंगात असताना लिहिले.

उदाहरणे

वि. स. खांडेकर

त्यांची 'ययाति' ही कादंबरी अत्यंत प्रसिद्ध असून त्यांना यासाठी ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला आहे.

पु. ल. देशपांडे

त्यांचे 'व्यक्ती आणि वल्ली' हे पुस्तक विनोदी साहित्यातील मैलाचा दगड मानले जाते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

लेखक आणि त्यांच्या टोपणनावांची यादी करा.
पुरस्कार विजेत्या पुस्तकांची स्वतंत्र यादी बनवा.
नियमित उजळणीसाठी तक्त्याचा (Table) वापर करा.

⚠️ सामान्य चुका

लेखकांचे टोपणनाव आणि मूळ नाव यात गल्लत करणे.
एकाच विषयावरील दोन लेखकांच्या पुस्तकांमध्ये गोंधळ होणे.
जुनी आणि नवीन आवृत्ती यातील फरक न समजणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मराठीतील पहिली कादंबरी 'यमुना पर्यटन' चे लेखक कोण आहेत?
अबाबा पद्मजी
बह. ना. आपटे
कवि. स. खांडेकर
डना. सी. फडके
योग्य उत्तर: अ) बाबा पद्मजी

स्पष्टीकरण: बाबा पद्मजी यांनी १८५७ मध्ये 'यमुना पर्यटन' ही पहिली मराठी कादंबरी लिहिली.
2. 'श्यामची आई' या पुस्तकाचे लेखक कोण आहेत?
असाने गुरुजी
बवि. वा. शिरवाडकर
कपु. ल. देशपांडे
डव्यंकटेश माडगूळकर
योग्य उत्तर: अ) साने गुरुजी

स्पष्टीकरण: साने गुरुजी यांनी 'श्यामची आई' हे प्रसिद्ध पुस्तक लिहिले आहे.
3. ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळवणारे पहिले मराठी लेखक कोण?
अविंदा करंदीकर
बवि. स. खांडेकर
कभालचंद्र नेमाडे
डवि. वा. शिरवाडकर
योग्य उत्तर: ब) वि. स. खांडेकर

स्पष्टीकरण: वि. स. खांडेकर यांना १९७४ मध्ये 'ययाति' कादंबरीसाठी ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला.
4. 'व्यक्ती आणि वल्ली' या पुस्तकाचे लेखक कोण आहेत?
अप्र. के. अत्रे
बपु. ल. देशपांडे
कव. पु. काळे
डशिवाजी सावंत
योग्य उत्तर: ब) पु. ल. देशपांडे

स्पष्टीकरण: पु. ल. देशपांडे यांनी 'व्यक्ती आणि वल्ली' हे गाजलेले पुस्तक लिहिले आहे.
5. 'मृत्युंजय' या कादंबरीचे लेखक कोण आहेत?
अशिवाजी सावंत
बरणजित देसाई
कना. सं. इनामदार
डविश्वास पाटील
योग्य उत्तर: अ) शिवाजी सावंत

स्पष्टीकरण: शिवाजी सावंत यांनी कर्णाच्या जीवनावर आधारित 'मृत्युंजय' ही कादंबरी लिहिली.
6. 'शामला' या पुस्तकाचे लेखक कोण आहेत?
असाने गुरुजी
बजी. ए. कुलकर्णी
कव. पु. काळे
डआनंद यादव
योग्य उत्तर: अ) साने गुरुजी

स्पष्टीकरण: साने गुरुजी यांनी 'शामला' हे पुस्तक लिहिले आहे.
7. 'झोंबी' या कादंबरीचे लेखक कोण आहेत?
अआनंद यादव
बभालचंद्र नेमाडे
कशंकरराव खरात
डदया पवार
योग्य उत्तर: अ) आनंद यादव

स्पष्टीकरण: आनंद यादव यांची 'झोंबी' ही आत्मचरित्रात्मक कादंबरी आहे.
8. 'नटसम्राट' हे नाटक कोणी लिहिले आहे?
अवि. वा. शिरवाडकर
बप्र. के. अत्रे
कविजय तेंडुलकर
डसतीश आळेकर
योग्य उत्तर: अ) वि. वा. शिरवाडकर

स्पष्टीकरण: वि. वा. शिरवाडकर (कुसुमाग्रज) यांनी 'नटसम्राट' हे अजरामर नाटक लिहिले.
9. 'बटाट्याची चाळ' या पुस्तकाचे लेखक कोण आहेत?
अपु. ल. देशपांडे
बप्र. के. अत्रे
कव. पु. काळे
डचि. वि. जोशी
योग्य उत्तर: अ) पु. ल. देशपांडे

स्पष्टीकरण: पु. ल. देशपांडे यांनी 'बटाट्याची चाळ' हे विनोदी पुस्तक लिहिले आहे.
10. 'कोसला' या कादंबरीचे लेखक कोण आहेत?
अभालचंद्र नेमाडे
बआनंद यादव
कअरुण कोल्हटकर
डनामदेव ढसाळ
योग्य उत्तर: अ) भालचंद्र नेमाडे

स्पष्टीकरण: भालचंद्र नेमाडे यांची 'कोसला' ही कादंबरी मराठी साहित्यातील एक महत्त्वाचा टप्पा आहे.
11. 'गुलामगिरी' या पुस्तकाचे लेखक कोण आहेत?
अमहात्मा जोतिराव फुले
बडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
कशाहू महाराज
डविठ्ठल रामजी शिंदे
योग्य उत्तर: अ) महात्मा जोतिराव फुले

स्पष्टीकरण: महात्मा जोतिराव फुले यांनी 'गुलामगिरी' हे पुस्तक लिहिले आहे.
12. 'श्यामची आई' या पुस्तकावर आधारित चित्रपट कोणी दिग्दर्शित केला होता?
अप्र. के. अत्रे
बव्ही. शांताराम
कदादासाहेब फाळके
डभालजी पेंढारकर
योग्य उत्तर: अ) प्र. के. अत्रे

स्पष्टीकरण: प्र. के. अत्रे यांनी 'श्यामची आई' चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले होते.
13. 'पाणिपत' या ऐतिहासिक कादंबरीचे लेखक कोण आहेत?
अविश्वास पाटील
बरणजित देसाई
कना. सं. इनामदार
डबाबासाहेब पुरंदरे
योग्य उत्तर: अ) विश्वास पाटील

स्पष्टीकरण: विश्वास पाटील यांनी 'पाणिपत' ही ऐतिहासिक कादंबरी लिहिली आहे.
14. 'राजा शिवछत्रपती' या पुस्तकाचे लेखक कोण आहेत?
अबाबासाहेब पुरंदरे
बरणजित देसाई
कगो. नी. दांडेकर
डनयनतारा सहगल
योग्य उत्तर: अ) बाबासाहेब पुरंदरे

स्पष्टीकरण: बाबासाहेब पुरंदरे यांनी 'राजा शिवछत्रपती' हे पुस्तक लिहिले आहे.
15. 'फकिरा' या कादंबरीचे लेखक कोण आहेत?
अअण्णाभाऊ साठे
बशंकरराव खरात
कदया पवार
डनामदेव ढसाळ
योग्य उत्तर: अ) अण्णाभाऊ साठे

स्पष्टीकरण: अण्णाभाऊ साठे यांनी 'फकिरा' ही कादंबरी लिहिली आहे.
16. 'बनगरवाडी' या कादंबरीचे लेखक कोण आहेत?
अव्यंकटेश माडगूळकर
बजी. ए. कुलकर्णी
कपु. ल. देशपांडे
डव. पु. काळे
योग्य उत्तर: अ) व्यंकटेश माडगूळकर

स्पष्टीकरण: व्यंकटेश माडगूळकर यांनी 'बनगरवाडी' ही कादंबरी लिहिली आहे.
17. 'बलुतं' हे आत्मचरित्र कोणाचे आहे?
अदया पवार
बशंकरराव खरात
कप्रल्हाद केशव अत्रे
डअण्णाभाऊ साठे
योग्य उत्तर: अ) दया पवार

स्पष्टीकरण: दया पवार यांचे 'बलुतं' हे प्रसिद्ध दलित आत्मचरित्र आहे.
18. 'स्वामी' या कादंबरीचे लेखक कोण आहेत?
अरणजित देसाई
बशिवाजी सावंत
कविश्वास पाटील
डना. सं. इनामदार
योग्य उत्तर: अ) रणजित देसाई

स्पष्टीकरण: रणजित देसाई यांनी 'स्वामी' ही कादंबरी लिहिली आहे.
19. 'एकच प्याला' हे नाटक कोणी लिहिले आहे?
अराम गणेश गडकरी
बप्र. के. अत्रे
कवि. वा. शिरवाडकर
डविजय तेंडुलकर
योग्य उत्तर: अ) राम गणेश गडकरी

स्पष्टीकरण: राम गणेश गडकरी यांनी 'एकच प्याला' हे नाटक लिहिले आहे.
20. 'मराठी भाषेचे पाणीनी' कोणाला म्हणतात?
अदादोबा पांडुरंग तरखडकर
बबाळशास्त्री जांभेकर
कविष्णूशास्त्री चिपळूणकर
डलोकहितवादी
योग्य उत्तर: अ) दादोबा पांडुरंग तरखडकर

स्पष्टीकरण: दादोबा पांडुरंग तरखडकर यांना मराठी भाषेचे पाणीनी मानले जाते.