MahaExam अभ्यास नोट्स

डिजिटल बँकिंग: संकल्पना आणि स्वरूप | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

डिजिटल बँकिंग: संकल्पना आणि स्वरूप

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

डिजिटल बँकिंग म्हणजे पारंपारिक बँकिंग सेवांचा इलेक्ट्रॉनिक माध्यमाद्वारे वापर करणे. इंटरनेट आणि मोबाईल तंत्रज्ञानामुळे बँकिंग व्यवहार आता ग्राहकांच्या बोटांच्या टोकावर उपलब्ध झाले आहेत.

सविस्तर माहिती

डिजिटल बँकिंगमध्ये बँक शाखेत न जाता इंटरनेट बँकिंग, मोबाईल बँकिंग, एटीएम, यूपीआय (UPI) आणि डिजिटल वॉलेट्सच्या माध्यमातून आर्थिक व्यवहार केले जातात. यामुळे वेळेची बचत होते आणि बँकिंग सेवा २४/७ उपलब्ध राहतात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

NEFT

नॅशनल इलेक्ट्रॉनिक फंड ट्रान्सफर - एका खात्यातून दुसऱ्या खात्यात पैसे पाठवण्याची पद्धत.

RTGS

रिअल टाइम ग्रॉस सेटलमेंट - मोठ्या रकमेच्या व्यवहारांसाठी त्वरित सेटलमेंट करणारी प्रणाली.

UPI

युनिफाइड पेमेंट इंटरफेस - मोबाईलद्वारे त्वरित पैसे हस्तांतरित करण्यासाठी एनपीसीआयने विकसित केलेली प्रणाली.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • डिजिटल बँकिंगमुळे कागदविरहित (Paperless) व्यवहारांना चालना मिळते.
  • एनपीसीआय (NPCI) ही संस्था भारतात डिजिटल पेमेंट प्रणालींचे नियंत्रण करते.
  • आयएमपीएस (IMPS) द्वारे २४/७ त्वरित पैसे पाठवता येतात.
  • डिजिटल व्यवहारांसाठी सुरक्षिततेसाठी टू-फॅक्टर ऑथेंटिकेशन (2FA) आवश्यक आहे.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भारतात डिजिटल पेमेंटला प्रोत्साहन देण्यासाठी 'डिजिटल इंडिया' मोहीम राबवली जाते.
  • भीम (BHIM) ॲपचे पूर्ण नाव 'Bharat Interface for Money' असे आहे.
  • एईपीएस (AePS) म्हणजे आधार इनेबल्ड पेमेंट सिस्टम, ज्याद्वारे आधार क्रमांकाचा वापर करून व्यवहार करता येतात.

उदाहरणे

UPI चा वापर

गुगल पे, फोन पे किंवा भीम ॲपद्वारे क्यूआर कोड स्कॅन करून पैसे देणे.

नेट बँकिंग

बँकेच्या अधिकृत वेबसाईटवर लॉग-इन करून वीज बिल भरणे किंवा एफडी (FD) करणे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

यूपीआय (UPI) आणि एनपीसीआय (NPCI) बद्दलची माहिती नीट करा.
NEFT, RTGS आणि IMPS मधील फरक समजून घ्या.
डिजिटल बँकिंगशी संबंधित नवीन सरकारी योजनांवर लक्ष ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

ओटीपी (OTP) कोणाशीही शेअर करणे.
अनोळखी लिंकवर क्लिक करून बँकिंग माहिती भरणे.
सार्वजनिक वाय-फाय वापरून आर्थिक व्यवहार करणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. UPI चे पूर्ण रूप काय आहे?
अUnified Payment Interface
बUniversal Payment Interface
कUnique Payment Interface
डUnited Payment Interface
योग्य उत्तर: अ) Unified Payment Interface

स्पष्टीकरण: UPI म्हणजे Unified Payment Interface.
2. RTGS द्वारे किमान किती रक्कम पाठवता येते?
अ1 लाख
ब2 लाख
क5 लाख
ड10 हजार
योग्य उत्तर: ब) 2 लाख

स्पष्टीकरण: RTGS द्वारे किमान 2 लाख रुपयांचे व्यवहार करता येतात.
3. भारतात डिजिटल पेमेंट प्रणालीचे नियंत्रण करणारी संस्था कोणती?
अRBI
बSBI
कNPCI
डSEBI
योग्य उत्तर: क) NPCI

स्पष्टीकरण: NPCI (National Payments Corporation of India) डिजिटल पेमेंट प्रणालीचे नियंत्रण करते.
4. IMPS ची सुविधा किती वेळ उपलब्ध असते?
अफक्त बँकिंग वेळेत
बदिवसातून १२ तास
क२४/७
डफक्त कामकाजाच्या दिवशी
योग्य उत्तर: क) २४/७

स्पष्टीकरण: IMPS सेवा २४/७ उपलब्ध असते.
5. आधार क्रमांकाचा वापर करून पैसे काढण्याच्या प्रणालीला काय म्हणतात?
अUPI
बAePS
कNEFT
डRTGS
योग्य उत्तर: ब) AePS

स्पष्टीकरण: AePS म्हणजे Aadhaar Enabled Payment System.
6. NEFT व्यवहाराची सेटलमेंट कशी होते?
अरिअल टाइम
बबॅच पद्धतीने
कतात्काळ
डदिवसातून एकदा
योग्य उत्तर: ब) बॅच पद्धतीने

स्पष्टीकरण: NEFT व्यवहार बॅच पद्धतीने (Batch mode) पूर्ण होतात.
7. डिजिटल व्यवहारांच्या सुरक्षिततेसाठी काय महत्त्वाचे आहे?
अपासवर्ड शेअर करणे
बटू-फॅक्टर ऑथेंटिकेशन
कसार्वजनिक वाय-फाय वापरणे
डओटीपी सांगणे
योग्य उत्तर: ब) टू-फॅक्टर ऑथेंटिकेशन

स्पष्टीकरण: टू-फॅक्टर ऑथेंटिकेशन (2FA) सुरक्षिततेसाठी आवश्यक आहे.
8. BHIM ॲप कोणाद्वारे विकसित केले आहे?
अRBI
बNPCI
कFinance Ministry
डSBI
योग्य उत्तर: ब) NPCI

स्पष्टीकरण: BHIM ॲप NPCI ने विकसित केले आहे.
9. डिजिटल बँकिंगचा मुख्य फायदा कोणता?
अवेळेची बचत
बबँकेत जाण्याची गरज नाही
क२४/७ उपलब्धता
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: डिजिटल बँकिंगचे हे सर्व मुख्य फायदे आहेत.
10. खालीलपैकी कोणते डिजिटल पेमेंटचे साधन नाही?
अचेक
बUPI
कनेट बँकिंग
डमोबाईल वॉलेट
योग्य उत्तर: अ) चेक

स्पष्टीकरण: चेक हे पारंपारिक बँकिंगचे साधन आहे.
11. NEFT चे पूर्ण रूप काय आहे?
अNational Electronic Fund Transfer
बNew Electronic Fund Transfer
कNational Entry Fund Transfer
डNational Electronic Financial Transaction
योग्य उत्तर: अ) National Electronic Fund Transfer

स्पष्टीकरण: NEFT म्हणजे National Electronic Fund Transfer.
12. डिजिटल व्यवहारांमध्ये 'Phishing' म्हणजे काय?
अपैसे पाठवणे
बफसवणूक करून माहिती मिळवणे
कबँक खाते उघडणे
डकर्ज घेणे
योग्य उत्तर: ब) फसवणूक करून माहिती मिळवणे

स्पष्टीकरण: Phishing म्हणजे बनावट लिंकद्वारे ग्राहकांची माहिती चोरणे.
13. RTGS चे पूर्ण रूप काय आहे?
अReal Time Gross Settlement
बReal Time General Settlement
कRapid Time Gross Settlement
डReal Transaction Gross Settlement
योग्य उत्तर: अ) Real Time Gross Settlement

स्पष्टीकरण: RTGS म्हणजे Real Time Gross Settlement.
14. मोबाईल बँकिंगसाठी कशाची आवश्यकता असते?
अस्मार्टफोन आणि इंटरनेट
बफक्त लँडलाईन
कफक्त बँक पासबुक
डफक्त चेकबुक
योग्य उत्तर: अ) स्मार्टफोन आणि इंटरनेट

स्पष्टीकरण: मोबाईल बँकिंगसाठी स्मार्टफोन आणि इंटरनेट आवश्यक आहे.
15. डिजिटल पेमेंटमध्ये 'QR' चा अर्थ काय?
अQuick Response
बQuality Response
कQuick Result
डQuery Response
योग्य उत्तर: अ) Quick Response

स्पष्टीकरण: QR म्हणजे Quick Response कोड.
16. भारतात डिजिटल पेमेंटला प्रोत्साहन देणारी प्रमुख मोहीम कोणती?
अस्वच्छ भारत
बडिजिटल इंडिया
कमेक इन इंडिया
डस्किल इंडिया
योग्य उत्तर: ब) डिजिटल इंडिया

स्पष्टीकरण: डिजिटल इंडिया मोहिमेअंतर्गत डिजिटल पेमेंटला प्रोत्साहन दिले जाते.
17. डिजिटल वॉलेटचे उदाहरण कोणते?
अPaytm
बSBI
कRBI
डPost Office
योग्य उत्तर: अ) Paytm

स्पष्टीकरण: Paytm हे एक लोकप्रिय डिजिटल वॉलेट आहे.
18. बँकिंग व्यवहारांसाठी 'OTP' चा अर्थ काय?
अOne Time Password
बOnly Time Password
कOne Transaction Password
डOne Time Payment
योग्य उत्तर: अ) One Time Password

स्पष्टीकरण: OTP म्हणजे One Time Password.
19. डिजिटल बँकिंगमध्ये 'KYC' म्हणजे काय?
अKnow Your Customer
बKeep Your Cash
कKnow Your Credit
डKeep Your Card
योग्य उत्तर: अ) Know Your Customer

स्पष्टीकरण: KYC म्हणजे Know Your Customer.
20. कोणत्या प्रणालीमध्ये पैसे त्वरित जमा होतात?
अNEFT
बRTGS
कIMPS
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: क) IMPS

स्पष्टीकरण: IMPS मध्ये पैसे त्वरित (Real-time) जमा होतात.
विषयातील सर्व नोट्स