MahaExam अभ्यास नोट्स

बँकांचे प्रकार आणि कार्यपद्धती | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

बँकांचे प्रकार आणि कार्यपद्धती

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय अर्थव्यवस्थेत बँकिंग क्षेत्राचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. बँका या ठेवी स्वीकारण्याचे आणि कर्ज देण्याचे काम करतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने बँकांचे वर्गीकरण आणि त्यांचे कार्य समजून घेणे आवश्यक आहे.

सविस्तर माहिती

बँकांचे वर्गीकरण त्यांच्या मालकी हक्क, कार्य आणि उद्दिष्टांनुसार केले जाते. यामध्ये प्रामुख्याने सार्वजनिक क्षेत्रातील बँका, खाजगी क्षेत्रातील बँका, सहकारी बँका आणि प्रादेशिक ग्रामीण बँका यांचा समावेश होतो. रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) ही देशाची मध्यवर्ती बँक असून ती सर्व बँकांवर नियंत्रण ठेवते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

मध्यवर्ती बँक

देशाच्या चलनविषयक धोरणाचे नियंत्रण करणारी आणि बँकांची बँक म्हणून काम करणारी सर्वोच्च संस्था (उदा. RBI).

व्यापारी बँक

नफा मिळवण्याच्या उद्देशाने ठेवी स्वीकारणे आणि कर्ज देण्याचे काम करणारी बँक.

सहकारी बँक

सहकारी तत्त्वावर आधारित, सभासदांच्या हितासाठी काम करणारी बँक.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • RBI ची स्थापना १ एप्रिल १९३५ रोजी झाली.
  • सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकांमध्ये सरकारचा हिस्सा ५०% पेक्षा जास्त असतो.
  • प्रादेशिक ग्रामीण बँका (RRB) ग्रामीण भागातील कृषी आणि लघु उद्योगांना वित्तपुरवठा करतात.
  • बँकिंग नियमन कायदा १९४९ नुसार बँकांचे नियमन केले जाते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भारतात बँकांचे राष्ट्रीयीकरण १९६९ आणि १९८० मध्ये झाले.
  • नाबार्ड (NABARD) ही कृषी क्षेत्रासाठी सर्वोच्च वित्त संस्था आहे.
  • पेमेंट बँका आणि स्मॉल फायनान्स बँका या बँकिंग क्षेत्रातील नवीन संकल्पना आहेत.

उदाहरणे

सार्वजनिक बँक

स्टेट बँक ऑफ इंडिया (SBI) ही भारतातील सर्वात मोठी सार्वजनिक क्षेत्रातील बँक आहे.

खाजगी बँक

HDFC बँक आणि ICICI बँक ही खाजगी क्षेत्रातील बँकांची उदाहरणे आहेत.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

RBI चे गव्हर्नर आणि त्यांचे कार्य यावर प्रश्न विचारले जातात.
बँकांचे राष्ट्रीयीकरण कोणत्या वर्षी झाले हे लक्षात ठेवा.
सहकारी बँकांचे त्रिस्तरीय स्वरूप (जिल्हा, राज्य, प्राथमिक) अभ्यासा.

⚠️ सामान्य चुका

RBI ला व्यापारी बँक समजणे (ती मध्यवर्ती बँक आहे).
राष्ट्रीयीकरणाची वर्षे (१९६९ आणि १९८०) गोंधळात टाकणारी असतात, ती नीट लक्षात ठेवा.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारताची मध्यवर्ती बँक कोणती आहे?
अस्टेट बँक ऑफ इंडिया
बरिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया
कबँक ऑफ बडोदा
डपंजाब नॅशनल बँक
योग्य उत्तर: ब) रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया

स्पष्टीकरण: रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) ही भारताची मध्यवर्ती बँक आहे.
2. बँकिंग नियमन कायदा कोणत्या वर्षी संमत झाला?
अ१९३५
ब१९४७
क१९४९
ड१९५५
योग्य उत्तर: क) १९४९

स्पष्टीकरण: बँकिंग नियमन कायदा १९४९ मध्ये संमत झाला.
3. खालीलपैकी कोणती बँक सार्वजनिक क्षेत्रातील बँक नाही?
अस्टेट बँक ऑफ इंडिया
बबँक ऑफ महाराष्ट्र
कHDFC बँक
डकॅनरा बँक
योग्य उत्तर: क) HDFC बँक

स्पष्टीकरण: HDFC बँक ही खाजगी क्षेत्रातील बँक आहे.
4. प्रादेशिक ग्रामीण बँकांचे (RRB) प्रवर्तक कोण असतात?
अकेंद्र सरकार
बराज्य सरकार
कप्रायोजक बँक
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: RRB मध्ये केंद्र सरकार, राज्य सरकार आणि प्रायोजक बँक यांचा हिस्सा असतो.
5. नाबार्ड (NABARD) ची स्थापना कोणत्या समितीच्या शिफारशीनुसार झाली?
अशिवरामन समिती
बनरसिंहम समिती
ककेलकर समिती
डरंगराजन समिती
योग्य उत्तर: अ) शिवरामन समिती

स्पष्टीकरण: नाबार्डची स्थापना शिवरामन समितीच्या शिफारशीनुसार १२ जुलै १९८२ रोजी झाली.
6. बँकांचे पहिले राष्ट्रीयीकरण कोणत्या वर्षी झाले?
अ१९६९
ब१९७१
क१९८०
ड१९९१
योग्य उत्तर: अ) १९६९

स्पष्टीकरण: १९ जुलै १९६९ रोजी १४ मोठ्या बँकांचे राष्ट्रीयीकरण झाले.
7. खालीलपैकी कोणती बँक 'बँकांची बँक' म्हणून ओळखली जाते?
अSBI
बRBI
कBOI
डPNB
योग्य उत्तर: ब) RBI

स्पष्टीकरण: RBI सर्व बँकांचे नियंत्रण करते म्हणून तिला बँकांची बँक म्हणतात.
8. सहकारी बँकांचे मुख्य उद्दिष्ट काय असते?
अजास्तीत जास्त नफा मिळवणे
बसभासदांना सेवा देणे
कशेअर बाजारात गुंतवणूक करणे
डपरकीय चलन कमवणे
योग्य उत्तर: ब) सभासदांना सेवा देणे

स्पष्टीकरण: सहकारी बँका नफ्यापेक्षा सभासदांच्या कल्याणाला प्राधान्य देतात.
9. पेमेंट बँका खालीलपैकी कोणते काम करू शकत नाहीत?
अठेवी स्वीकारणे
बडेबिट कार्ड देणे
ककर्ज देणे
डमोबाईल बँकिंग
योग्य उत्तर: क) कर्ज देणे

स्पष्टीकरण: पेमेंट बँका कर्ज देऊ शकत नाहीत.
10. भारतातील बँकिंग क्षेत्राचे नियमन करणारी सर्वोच्च संस्था कोणती?
अवित्त मंत्रालय
बसेबी (SEBI)
करिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया
डबँकिंग लोकपाल
योग्य उत्तर: क) रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया

स्पष्टीकरण: RBI ही भारतातील बँकिंग क्षेत्राची नियामक संस्था आहे.
11. बँक ऑफ महाराष्ट्रचे मुख्यालय कोठे आहे?
अमुंबई
बपुणे
कनागपूर
डनाशिक
योग्य उत्तर: ब) पुणे

स्पष्टीकरण: बँक ऑफ महाराष्ट्रचे मुख्यालय पुण्यात आहे.
12. खालीलपैकी कोणती बँक 'सार्वजनिक क्षेत्रातील' बँक आहे?
अICICI
बAxis
कUnion Bank of India
डKotak Mahindra
योग्य उत्तर: क) Union Bank of India

स्पष्टीकरण: Union Bank of India ही सार्वजनिक क्षेत्रातील बँक आहे.
13. बँकिंग लोकपाल योजनेची सुरुवात कोणी केली?
अभारत सरकार
बRBI
कSBI
डNABARD
योग्य उत्तर: ब) RBI

स्पष्टीकरण: बँकिंग लोकपाल योजना RBI द्वारे ग्राहकांच्या तक्रारी निवारणासाठी सुरू करण्यात आली.
14. खालीलपैकी कोणती बँक कृषी क्षेत्राला वित्तपुरवठा करण्यासाठी विशेषतः ओळखली जाते?
अNABARD
बRBI
कSEBI
डSIDBI
योग्य उत्तर: अ) NABARD

स्पष्टीकरण: नाबार्ड ही कृषी आणि ग्रामीण विकासासाठी सर्वोच्च बँक आहे.
15. बँकांचे दुसरे राष्ट्रीयीकरण कोणत्या वर्षी झाले?
अ१९६९
ब१९७५
क१९८०
ड१९८५
योग्य उत्तर: क) १९८०

स्पष्टीकरण: १९८० मध्ये ६ बँकांचे राष्ट्रीयीकरण झाले.
16. बँकेत 'चालू खाते' (Current Account) प्रामुख्याने कोणासाठी असते?
अविद्यार्थी
बनोकरदार
कव्यापारी/संस्था
डनिवृत्त व्यक्ती
योग्य उत्तर: क) व्यापारी/संस्था

स्पष्टीकरण: व्यापारी आणि संस्थांना वारंवार व्यवहार करण्यासाठी चालू खाते असते.
17. RBI चे पहिले भारतीय गव्हर्नर कोण होते?
असी. डी. देशमुख
बओसबोर्न स्मिथ
कमनमोहन सिंग
डशक्तिकांत दास
योग्य उत्तर: अ) सी. डी. देशमुख

स्पष्टीकरण: सी. डी. देशमुख हे RBI चे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते.
18. बँकिंग क्षेत्रात 'NEFT' चा पूर्ण अर्थ काय आहे?
अNational Electronic Fund Transfer
बNew Electronic Fund Transfer
कNational Easy Fund Transfer
डNone of these
योग्य उत्तर: अ) National Electronic Fund Transfer

स्पष्टीकरण: NEFT म्हणजे National Electronic Fund Transfer.
19. खालीलपैकी कोणती बँक 'खाजगी' क्षेत्रातील आहे?
अबँक ऑफ इंडिया
बइंडियन बँक
कएक्सिस बँक
डसेंट्रल बँक ऑफ इंडिया
योग्य उत्तर: क) एक्सिस बँक

स्पष्टीकरण: एक्सिस बँक ही खाजगी क्षेत्रातील बँक आहे.
20. बँकेच्या ठेवींवर विमा संरक्षण देणारी संस्था कोणती?
अRBI
बDICGC
कSEBI
डNABARD
योग्य उत्तर: ब) DICGC

स्पष्टीकरण: DICGC (Deposit Insurance and Credit Guarantee Corporation) ठेवींवर विमा संरक्षण देते.