बँकांचे प्रकार आणि कार्यपद्धती | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
बँकांचे प्रकार आणि कार्यपद्धती
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
भारतीय अर्थव्यवस्थेत बँकिंग क्षेत्राचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. बँका या ठेवी स्वीकारण्याचे आणि कर्ज देण्याचे काम करतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने बँकांचे वर्गीकरण आणि त्यांचे कार्य समजून घेणे आवश्यक आहे.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
देशाच्या चलनविषयक धोरणाचे नियंत्रण करणारी आणि बँकांची बँक म्हणून काम करणारी सर्वोच्च संस्था (उदा. RBI).
नफा मिळवण्याच्या उद्देशाने ठेवी स्वीकारणे आणि कर्ज देण्याचे काम करणारी बँक.
सहकारी तत्त्वावर आधारित, सभासदांच्या हितासाठी काम करणारी बँक.
महत्त्वाचे मुद्दे
- RBI ची स्थापना १ एप्रिल १९३५ रोजी झाली.
- सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकांमध्ये सरकारचा हिस्सा ५०% पेक्षा जास्त असतो.
- प्रादेशिक ग्रामीण बँका (RRB) ग्रामीण भागातील कृषी आणि लघु उद्योगांना वित्तपुरवठा करतात.
- बँकिंग नियमन कायदा १९४९ नुसार बँकांचे नियमन केले जाते.
महत्त्वाची तथ्ये
- भारतात बँकांचे राष्ट्रीयीकरण १९६९ आणि १९८० मध्ये झाले.
- नाबार्ड (NABARD) ही कृषी क्षेत्रासाठी सर्वोच्च वित्त संस्था आहे.
- पेमेंट बँका आणि स्मॉल फायनान्स बँका या बँकिंग क्षेत्रातील नवीन संकल्पना आहेत.
उदाहरणे
सार्वजनिक बँक
स्टेट बँक ऑफ इंडिया (SBI) ही भारतातील सर्वात मोठी सार्वजनिक क्षेत्रातील बँक आहे.
खाजगी बँक
HDFC बँक आणि ICICI बँक ही खाजगी क्षेत्रातील बँकांची उदाहरणे आहेत.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) ही भारताची मध्यवर्ती बँक आहे.
स्पष्टीकरण: बँकिंग नियमन कायदा १९४९ मध्ये संमत झाला.
स्पष्टीकरण: HDFC बँक ही खाजगी क्षेत्रातील बँक आहे.
स्पष्टीकरण: RRB मध्ये केंद्र सरकार, राज्य सरकार आणि प्रायोजक बँक यांचा हिस्सा असतो.
स्पष्टीकरण: नाबार्डची स्थापना शिवरामन समितीच्या शिफारशीनुसार १२ जुलै १९८२ रोजी झाली.
स्पष्टीकरण: १९ जुलै १९६९ रोजी १४ मोठ्या बँकांचे राष्ट्रीयीकरण झाले.
स्पष्टीकरण: RBI सर्व बँकांचे नियंत्रण करते म्हणून तिला बँकांची बँक म्हणतात.
स्पष्टीकरण: सहकारी बँका नफ्यापेक्षा सभासदांच्या कल्याणाला प्राधान्य देतात.
स्पष्टीकरण: पेमेंट बँका कर्ज देऊ शकत नाहीत.
स्पष्टीकरण: RBI ही भारतातील बँकिंग क्षेत्राची नियामक संस्था आहे.
स्पष्टीकरण: बँक ऑफ महाराष्ट्रचे मुख्यालय पुण्यात आहे.
स्पष्टीकरण: Union Bank of India ही सार्वजनिक क्षेत्रातील बँक आहे.
स्पष्टीकरण: बँकिंग लोकपाल योजना RBI द्वारे ग्राहकांच्या तक्रारी निवारणासाठी सुरू करण्यात आली.
स्पष्टीकरण: नाबार्ड ही कृषी आणि ग्रामीण विकासासाठी सर्वोच्च बँक आहे.
स्पष्टीकरण: १९८० मध्ये ६ बँकांचे राष्ट्रीयीकरण झाले.
स्पष्टीकरण: व्यापारी आणि संस्थांना वारंवार व्यवहार करण्यासाठी चालू खाते असते.
स्पष्टीकरण: सी. डी. देशमुख हे RBI चे पहिले भारतीय गव्हर्नर होते.
स्पष्टीकरण: NEFT म्हणजे National Electronic Fund Transfer.
स्पष्टीकरण: एक्सिस बँक ही खाजगी क्षेत्रातील बँक आहे.
स्पष्टीकरण: DICGC (Deposit Insurance and Credit Guarantee Corporation) ठेवींवर विमा संरक्षण देते.