MahaExam अभ्यास नोट्स

बँकिंग क्षेत्रातील महत्त्वाच्या संज्ञा | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

बँकिंग क्षेत्रातील महत्त्वाच्या संज्ञा

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

महाराष्ट्र राज्य सरकारी परीक्षांमध्ये बँकिंग क्षेत्रातील मूलभूत संज्ञांवर आधारित प्रश्न वारंवार विचारले जातात. या नोट्समध्ये आपण बँकिंग व्यवहारातील महत्त्वाच्या संकल्पना सोप्या भाषेत समजून घेणार आहोत.

सविस्तर माहिती

बँकिंग प्रणाली ही देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा आहे. रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया (RBI) ही देशाची मध्यवर्ती बँक असून ती बँकिंग क्षेत्रावर नियंत्रण ठेवते. रेपो रेट, रिव्हर्स रेपो रेट, सीआरआर (CRR) आणि एसएलआर (SLR) यांसारख्या संज्ञा महागाई आणि तरलता नियंत्रित करण्यासाठी वापरल्या जातात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

रेपो रेट (Repo Rate)

ज्या दराने आरबीआय व्यापारी बँकांना अल्पमुदतीसाठी कर्ज देते.

रिव्हर्स रेपो रेट

ज्या दराने व्यापारी बँका आपली अतिरिक्त रक्कम आरबीआयकडे ठेवतात.

CRR (Cash Reserve Ratio)

बँकांना त्यांच्या एकूण ठेवींपैकी काही रक्कम रोख स्वरूपात आरबीआयकडे ठेवावी लागते.

SLR (Statutory Liquidity Ratio)

बँकांना त्यांच्या एकूण ठेवींपैकी काही रक्कम स्वतःकडे सोने, रोख किंवा सरकारी रोख्यांच्या स्वरूपात ठेवावी लागते.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • रेपो रेट वाढल्यास कर्जाचे हप्ते महाग होतात.
  • बँक दर (Bank Rate) हा दीर्घकालीन कर्जासाठी आरबीआयद्वारे आकारला जाणारा दर आहे.
  • एनपीए (NPA) म्हणजे अशी कर्जे ज्यांचे हप्ते ९० दिवसांपेक्षा जास्त काळ थकीत आहेत.
  • एनईएफटी (NEFT) आणि आरटीजीएस (RTGS) हे निधी हस्तांतरणाचे मार्ग आहेत.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भारताची मध्यवर्ती बँक 'रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया' आहे.
  • आरबीआयची स्थापना १ एप्रिल १९३५ रोजी झाली.
  • एनपीए म्हणजे 'नॉन परफॉर्मिंग ॲसेट' (अनुत्पादक मालमत्ता).

उदाहरणे

रेपो रेटचा परिणाम

जर आरबीआयने रेपो रेट वाढवला, तर बँकांचा निधी मिळवण्याचा खर्च वाढतो, परिणामी ग्राहकांसाठी गृहकर्ज किंवा वाहन कर्ज महाग होते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

रेपो रेट आणि रिव्हर्स रेपो रेटमधील फरक नीट समजून घ्या.
आरबीआयच्या पतधोरणातील बदलांवर लक्ष ठेवा.
संज्ञांचे पूर्ण रूप (Full Forms) पाठ करा.

⚠️ सामान्य चुका

रेपो रेट आणि बँक दर एकच समजणे.
CRR आणि SLR मधील फरक विसरणे.
एनपीएच्या कालावधीबद्दल (९० दिवस) गोंधळ होणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. ज्या दराने आरबीआय व्यापारी बँकांना अल्पमुदतीसाठी कर्ज देते, त्या दराला काय म्हणतात?
अबँक दर
बरेपो रेट
करिव्हर्स रेपो रेट
डसीआरआर
योग्य उत्तर: ब) रेपो रेट

स्पष्टीकरण: रेपो रेट म्हणजे आरबीआय व्यापारी बँकांना ज्या दराने कर्ज देते.
2. एनपीए (NPA) चे पूर्ण रूप काय आहे?
अनॉन पेमेंट ॲसेट
बनॉन परफॉर्मिंग ॲसेट
कनॅशनल पेमेंट ॲसेट
डनॉन परफॉर्मिंग अकाउंट
योग्य उत्तर: ब) नॉन परफॉर्मिंग ॲसेट

स्पष्टीकरण: NPA म्हणजे Non-Performing Asset.
3. बँकांना त्यांच्या एकूण ठेवींपैकी काही रक्कम रोख स्वरूपात आरबीआयकडे ठेवावी लागते, याला काय म्हणतात?
अSLR
बCRR
कRepo Rate
डBank Rate
योग्य उत्तर: ब) CRR

स्पष्टीकरण: CRR (Cash Reserve Ratio) अंतर्गत बँकांना रोख रक्कम आरबीआयकडे ठेवावी लागते.
4. भारताची मध्यवर्ती बँक कोणती आहे?
अस्टेट बँक ऑफ इंडिया
बबँक ऑफ बडोदा
करिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया
डयुनियन बँक
योग्य उत्तर: क) रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया

स्पष्टीकरण: रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया ही भारताची मध्यवर्ती बँक आहे.
5. आरटीजीएस (RTGS) चा वापर कशासाठी केला जातो?
अपैसे काढण्यासाठी
बनिधी हस्तांतरणासाठी
ककर्ज घेण्यासाठी
डखाते उघडण्यासाठी
योग्य उत्तर: ब) निधी हस्तांतरणासाठी

स्पष्टीकरण: RTGS (Real Time Gross Settlement) हे निधी हस्तांतरणाचे माध्यम आहे.
6. बँकिंग लोकपाल (Banking Ombudsman) योजनेची अंमलबजावणी कोण करते?
अभारत सरकार
बआरबीआय
कसेबी
डनाबार्ड
योग्य उत्तर: ब) आरबीआय

स्पष्टीकरण: बँकिंग लोकपाल योजना आरबीआयद्वारे राबवली जाते.
7. कोणत्या दरामुळे बाजारातील तरलता (Liquidity) कमी होते?
अरेपो रेट वाढल्यास
बरेपो रेट कमी झाल्यास
कबँक दर कमी झाल्यास
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) रेपो रेट वाढल्यास

स्पष्टीकरण: रेपो रेट वाढल्यास बँका कमी कर्ज घेतात, त्यामुळे बाजारातील तरलता कमी होते.
8. एसएलआर (SLR) मध्ये कोणत्या गोष्टींचा समावेश होतो?
अकेवळ रोख
बसोने
कसरकारी रोखे
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: SLR मध्ये रोख, सोने आणि सरकारी रोखे यांचा समावेश होतो.
9. चेक बाऊन्स होणे म्हणजे काय?
अखात्यात पैसे नसणे
बस्वाक्षरी जुळणे
कचेक फाटणे
डबँक बंद असणे
योग्य उत्तर: अ) खात्यात पैसे नसणे

स्पष्टीकरण: खात्यात पुरेशी रक्कम नसल्यास चेक बाऊन्स होतो.
10. खालीलपैकी कोणती संस्था बँकिंग क्षेत्राचे नियमन करते?
असेबी
बआरबीआय
कनाबार्ड
डएलआयसी
योग्य उत्तर: ब) आरबीआय

स्पष्टीकरण: आरबीआय बँकिंग क्षेत्राचे नियमन करते.
11. बँक दर (Bank Rate) म्हणजे काय?
अअल्पमुदत कर्ज दर
बदीर्घमुदत कर्ज दर
कठेवींवरील व्याज दर
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: ब) दीर्घमुदत कर्ज दर

स्पष्टीकरण: बँक दर हा आरबीआयद्वारे दीर्घकालीन कर्जासाठी आकारला जाणारा दर आहे.
12. एनईएफटी (NEFT) चे पूर्ण रूप काय आहे?
अनॅशनल इलेक्ट्रॉनिक फंड ट्रान्सफर
बनॅशनल इकॉनॉमिक फंड ट्रान्सफर
कन्यू इलेक्ट्रॉनिक फंड ट्रान्सफर
डनॅशनल इलेक्ट्रॉनिक फायनान्स ट्रान्सफर
योग्य उत्तर: अ) नॅशनल इलेक्ट्रॉनिक फंड ट्रान्सफर

स्पष्टीकरण: NEFT म्हणजे National Electronic Funds Transfer.
13. बँकेत 'मायनर' खाते कोणासाठी असते?
अज्येष्ठ नागरिक
ब१८ वर्षांखालील मुले
कमहिला
डव्यापारी
योग्य उत्तर: ब) १८ वर्षांखालील मुले

स्पष्टीकरण: १८ वर्षांखालील व्यक्तींसाठी मायनर खाते असते.
14. बँकेत 'केवायसी' (KYC) म्हणजे काय?
अKnow Your Customer
बKeep Your Cash
कKnow Your Credit
डKeep Your Card
योग्य उत्तर: अ) Know Your Customer

स्पष्टीकरण: KYC म्हणजे Know Your Customer.
15. आरबीआयची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ१९३०
ब१९३५
क१९४७
ड१९५०
योग्य उत्तर: ब) १९३५

स्पष्टीकरण: आरबीआयची स्थापना १ एप्रिल १९३५ रोजी झाली.
16. बँकेत 'फिक्स्ड डिपॉझिट' (FD) म्हणजे काय?
अचालू खाते
बबचत खाते
कमुदत ठेव
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: क) मुदत ठेव

स्पष्टीकरण: FD म्हणजे मुदत ठेव (Fixed Deposit).
17. एटीएम (ATM) चे पूर्ण रूप काय आहे?
अऑटोमेटेड टेलर मशीन
बऑटोमॅटिक टेलर मशीन
कऑटोमेटेड ट्रान्सफर मशीन
डऑल टाइम मनी
योग्य उत्तर: अ) ऑटोमेटेड टेलर मशीन

स्पष्टीकरण: ATM म्हणजे Automated Teller Machine.
18. बँकेत 'करंट अकाउंट' प्रामुख्याने कोणासाठी असते?
अविद्यार्थी
बपगारदार व्यक्ती
कव्यापारी
डज्येष्ठ नागरिक
योग्य उत्तर: क) व्यापारी

स्पष्टीकरण: करंट अकाउंट (चालू खाते) हे व्यापारी आणि उद्योजकांसाठी असते.
19. आरबीआयचे मुख्यालय कोठे आहे?
अनवी दिल्ली
बमुंबई
ककोलकाता
डचेन्नई
योग्य उत्तर: ब) मुंबई

स्पष्टीकरण: आरबीआयचे मुख्यालय मुंबई येथे आहे.
20. बँकेत 'सेव्हिंग अकाउंट' वर काय मिळते?
अव्याज
बकर्ज
कविमा
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) व्याज

स्पष्टीकरण: बचत खात्यावर बँका व्याज देतात.