MahaExam अभ्यास नोट्स

प्रमुख विज्ञान पुरस्कार आणि सन्मान | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

प्रमुख विज्ञान पुरस्कार आणि सन्मान

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील उल्लेखनीय कामगिरीसाठी दिले जाणारे पुरस्कार हे संशोधकांना प्रोत्साहन देण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे असतात. महाराष्ट्र आणि भारत सरकारच्या विविध परीक्षांमध्ये या पुरस्कारांवर आधारित प्रश्न विचारले जातात.

सविस्तर माहिती

विज्ञान पुरस्कार हे प्रामुख्याने मूलभूत संशोधन, उपयोजित विज्ञान, तंत्रज्ञान विकास आणि सामाजिक कल्याणासाठी विज्ञानाचा वापर करणाऱ्या शास्त्रज्ञांना दिले जातात. यामध्ये नोबेल पुरस्कारापासून ते राष्ट्रीय स्तरावरील शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कारापर्यंत अनेक महत्त्वाचे पुरस्कार समाविष्ट आहेत.

महत्त्वाच्या संज्ञा

शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार

भारतातील विज्ञानातील सर्वोच्च पुरस्कारांपैकी एक, जो सीएसआयआर (CSIR) द्वारे दिला जातो.

नोबेल पुरस्कार

जागतिक स्तरावर भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र आणि वैद्यकशास्त्र या क्षेत्रांत दिलेल्या योगदानासाठी दिला जाणारा सर्वोच्च सन्मान.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार ४५ वर्षांखालील शास्त्रज्ञांना दिला जातो.
  • नोबेल पुरस्काराची सुरुवात १९०१ मध्ये झाली.
  • भारतरत्न हा विज्ञानासाठी थेट दिला जाणारा पुरस्कार नसला तरी वैज्ञानिक योगदानासाठी दिला जाऊ शकतो.
  • महाराष्ट्र शासनाचा 'राज्य विज्ञान आणि तंत्रज्ञान पुरस्कार' संशोधकांना प्रोत्साहन देतो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • सी. व्ही. रामन यांना १९३० मध्ये भौतिकशास्त्रातील नोबेल मिळाले.
  • डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांना १९९७ मध्ये भारतरत्न मिळाला.
  • शांती स्वरूप भटनागर हे सीएसआयआरचे पहिले महासंचालक होते.

उदाहरणे

शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार

हा पुरस्कार जीवशास्त्र, रसायनशास्त्र, पृथ्वी-वातावरण-महासागर आणि ग्रह विज्ञान, अभियांत्रिकी, गणित, वैद्यकशास्त्र आणि भौतिकशास्त्र या सात शाखांमध्ये दिला जातो.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

पुरस्काराचे नाव, ते कोणत्या क्षेत्रासाठी दिले जाते आणि त्याचे स्वरूप हे लक्षात ठेवा.
पुरस्काराचे पहिले विजेते आणि अलीकडील विजेते (विशेषतः भारतीय) यांची यादी करा.
महाराष्ट्र शासनाच्या विज्ञान पुरस्कारांवर विशेष लक्ष द्या.

⚠️ सामान्य चुका

पुरस्कारांच्या वर्षांमध्ये गोंधळ होणे.
पुरस्कार कोणत्या संस्थेद्वारे दिला जातो हे विसरणे.
पुरस्काराचे क्षेत्र (उदा. भौतिकशास्त्र की रसायनशास्त्र) चुकीचे लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार कोणत्या क्षेत्रातील योगदानासाठी दिला जातो?
असाहित्य
बविज्ञान आणि तंत्रज्ञान
कक्रीडा
डसमाजसेवा
योग्य उत्तर: ब) विज्ञान आणि तंत्रज्ञान

स्पष्टीकरण: हा पुरस्कार विज्ञानातील संशोधनासाठी दिला जातो.
2. नोबेल पुरस्काराची सुरुवात कोणत्या वर्षी झाली?
अ१९०१
ब१९०५
क१९२०
ड१९४७
योग्य उत्तर: अ) १९०१

स्पष्टीकरण: नोबेल पुरस्काराची सुरुवात १९०१ मध्ये झाली.
3. भारताचे पहिले नोबेल विजेते शास्त्रज्ञ कोण?
अहोमी भाभा
बसी. व्ही. रामन
कविक्रम साराभाई
डजगदीश चंद्र बोस
योग्य उत्तर: ब) सी. व्ही. रामन

स्पष्टीकरण: सी. व्ही. रामन यांना १९३० मध्ये भौतिकशास्त्रासाठी नोबेल मिळाले.
4. शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कारासाठी वयोमर्यादा किती आहे?
अ३५ वर्षे
ब४० वर्षे
क४५ वर्षे
ड५० वर्षे
योग्य उत्तर: क) ४५ वर्षे

स्पष्टीकरण: हा पुरस्कार ४५ वर्षांखालील शास्त्रज्ञांना दिला जातो.
5. सीएसआयआर (CSIR) चे पूर्ण नाव काय आहे?
अकाउन्सिल ऑफ सायंटिफिक अँड इंडस्ट्रियल रिसर्च
बसेंटर फॉर सायंटिफिक अँड इंडस्ट्रियल रिसर्च
ककाउन्सिल ऑफ सायन्स अँड इंडस्ट्रियल रिफॉर्म्स
डकाउन्सिल ऑफ सायंटिफिक अँड इंडियन रिसर्च
योग्य उत्तर: अ) काउन्सिल ऑफ सायंटिफिक अँड इंडस्ट्रियल रिसर्च

स्पष्टीकरण: Council of Scientific and Industrial Research हे याचे पूर्ण नाव आहे.
6. खालीलपैकी कोणता पुरस्कार विज्ञानाशी संबंधित नाही?
अशांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार
बनोबेल पुरस्कार
कज्ञानपीठ पुरस्कार
डआर्यभट्ट पुरस्कार
योग्य उत्तर: क) ज्ञानपीठ पुरस्कार

स्पष्टीकरण: ज्ञानपीठ पुरस्कार साहित्यासाठी दिला जातो.
7. डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांना भारतरत्न कधी मिळाला?
अ१९९०
ब१९९७
क२००१
ड२००५
योग्य उत्तर: ब) १९९७

स्पष्टीकरण: डॉ. कलाम यांना १९९७ मध्ये भारतरत्न मिळाला.
8. भौतिकशास्त्रातील नोबेल मिळवणारे पहिले भारतीय कोण?
असुब्रमण्यम चंद्रशेखर
बसी. व्ही. रामन
कएस. एन. बोस
डमेघनाद साहा
योग्य उत्तर: ब) सी. व्ही. रामन

स्पष्टीकरण: सी. व्ही. रामन हे पहिले भारतीय नोबेल विजेते शास्त्रज्ञ आहेत.
9. आर्यभट्ट पुरस्कार कोणत्या क्षेत्रासाठी दिला जातो?
अअंतराळ विज्ञान
बवैद्यकशास्त्र
ककृषी
डइतिहास
योग्य उत्तर: अ) अंतराळ विज्ञान

स्पष्टीकरण: आर्यभट्ट पुरस्कार अंतराळ विज्ञानातील योगदानासाठी दिला जातो.
10. शांती स्वरूप भटनागर पुरस्कार किती शाखांमध्ये दिला जातो?
अपाच
बसहा
कसात
डआठ
योग्य उत्तर: क) सात

स्पष्टीकरण: हा पुरस्कार सात वैज्ञानिक शाखांमध्ये दिला जातो.
11. भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक कोणाला मानले जाते?
अहोमी भाभा
बविक्रम साराभाई
कसतीश धवन
डके. सिवन
योग्य उत्तर: ब) विक्रम साराभाई

स्पष्टीकरण: विक्रम साराभाई यांना भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक मानले जाते.
12. नोबेल पुरस्कार कोणत्या देशाद्वारे दिला जातो?
अअमेरिका
बस्वीडन
कयुनायटेड किंगडम
डफ्रान्स
योग्य उत्तर: ब) स्वीडन

स्पष्टीकरण: नोबेल पुरस्कार स्वीडन देशाद्वारे दिला जातो.
13. खालीलपैकी कोणता पुरस्कार महाराष्ट्र शासनाचा विज्ञान पुरस्कार आहे?
अराज्य विज्ञान आणि तंत्रज्ञान पुरस्कार
बमहाराष्ट्र भूषण
कज्ञानपीठ
डपद्मश्री
योग्य उत्तर: अ) राज्य विज्ञान आणि तंत्रज्ञान पुरस्कार

स्पष्टीकरण: राज्य विज्ञान आणि तंत्रज्ञान पुरस्कार महाराष्ट्र शासनाकडून दिला जातो.
14. होमी भाभा पुरस्कार कोणत्या क्षेत्रासाठी दिला जातो?
अअणुऊर्जा
बवैद्यकशास्त्र
कसाहित्य
डपर्यावरण
योग्य उत्तर: अ) अणुऊर्जा

स्पष्टीकरण: होमी भाभा पुरस्कार अणुऊर्जा क्षेत्रातील योगदानासाठी दिला जातो.
15. भारतातील सर्वोच्च नागरी सन्मान कोणता?
अपद्मविभूषण
बपद्मभूषण
कभारतरत्न
डपद्मश्री
योग्य उत्तर: क) भारतरत्न

स्पष्टीकरण: भारतरत्न हा भारतातील सर्वोच्च नागरी सन्मान आहे.
16. विज्ञानातील योगदानासाठी दिला जाणारा 'कलिंग पुरस्कार' कोणाद्वारे दिला जातो?
अयुनेस्को
बयुनिसेफ
कडब्ल्यूएचओ
डभारत सरकार
योग्य उत्तर: अ) युनेस्को

स्पष्टीकरण: कलिंग पुरस्कार विज्ञानाच्या लोकप्रियतेसाठी युनेस्कोद्वारे दिला जातो.
17. सुब्रमण्यम चंद्रशेखर यांना नोबेल पुरस्कार कोणत्या क्षेत्रात मिळाला?
अरसायनशास्त्र
बभौतिकशास्त्र
कवैद्यकशास्त्र
डगणित
योग्य उत्तर: ब) भौतिकशास्त्र

स्पष्टीकरण: त्यांना भौतिकशास्त्रासाठी नोबेल मिळाले.
18. हरगोविंद खुराना यांना नोबेल पुरस्कार कशासाठी मिळाला?
अभौतिकशास्त्र
बरसायनशास्त्र
कवैद्यकशास्त्र
डअर्थशास्त्र
योग्य उत्तर: क) वैद्यकशास्त्र

स्पष्टीकरण: त्यांना वैद्यकशास्त्रातील संशोधनासाठी नोबेल मिळाले.
19. भारतीय विज्ञान काँग्रेसची स्थापना कधी झाली?
अ१९१४
ब१९२०
क१९४७
ड१९५०
योग्य उत्तर: अ) १९१४

स्पष्टीकरण: भारतीय विज्ञान काँग्रेसची स्थापना १९१४ मध्ये झाली.
20. कोणत्या शास्त्रज्ञाला 'मिसाईल मॅन' म्हणून ओळखले जाते?
अहोमी भाभा
बए. पी. जे. अब्दुल कलाम
कविक्रम साराभाई
डसी. व्ही. रामन
योग्य उत्तर: ब) ए. पी. जे. अब्दुल कलाम

स्पष्टीकरण: डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांना मिसाईल मॅन म्हटले जाते.