MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी साहित्य पुरस्कार: एक अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

मराठी साहित्य पुरस्कार: एक अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

साहित्यिक पुरस्कार हे लेखकांच्या योगदानाचा गौरव करणारे महत्त्वाचे सन्मान आहेत. महाराष्ट्र आणि भारत सरकारद्वारे दिले जाणारे हे पुरस्कार स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.

सविस्तर माहिती

साहित्यिक पुरस्कारांमध्ये ज्ञानपीठ पुरस्कार, साहित्य अकादमी पुरस्कार आणि महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाचे पुरस्कार यांचा समावेश होतो. हे पुरस्कार लेखकाची भाषा, शैली आणि समाजातील योगदानावर आधारित दिले जातात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

ज्ञानपीठ पुरस्कार

भारतीय साहित्यातील सर्वोच्च सन्मान जो लेखकाच्या संपूर्ण कारकिर्दीसाठी दिला जातो.

साहित्य अकादमी पुरस्कार

साहित्य अकादमीद्वारे दरवर्षी भारतीय भाषांमधील उत्कृष्ट साहित्यकृतींना दिला जाणारा पुरस्कार.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • ज्ञानपीठ पुरस्काराची सुरुवात १९६५ मध्ये झाली.
  • मराठी भाषेतून वि. स. खांडेकर यांना पहिला ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला.
  • साहित्य अकादमी पुरस्काराची स्थापना १९५४ मध्ये झाली.
  • महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ मराठी लेखकांना विविध श्रेणीत पुरस्कार देते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • कुसुमाग्रज यांचा जन्मदिवस २७ फेब्रुवारी 'मराठी भाषा गौरव दिन' म्हणून साजरा केला जातो.
  • भालचंद्र नेमाडे यांना २०१४ मध्ये ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला.
  • साहित्य अकादमी पुरस्काराचे स्वरूप १ लाख रुपये आणि सन्मानचिन्ह असे आहे.

उदाहरणे

ज्ञानपीठ विजेते मराठी लेखक

वि. स. खांडेकर (ययाती), कुसुमाग्रज (नटसम्राट), विंदा करंदीकर, भालचंद्र नेमाडे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

पुरस्काराचे नाव, वर्ष आणि लेखकाचे नाव लक्षात ठेवा.
लेखकाची प्रसिद्ध साहित्यकृती (कादंबरी/कवितासंग्रह) पाठ करा.
चालू घडामोडींमधील अलीकडील विजेत्यांवर लक्ष ठेवा.

⚠️ सामान्य चुका

पुरस्कारांचे वर्ष चुकवणे.
लेखक आणि त्यांच्या साहित्यकृतींची गल्लत करणे.
पुरस्काराचे स्वरूप (रक्कम) लक्षात न ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. मराठी भाषेतील पहिला ज्ञानपीठ पुरस्कार कोणाला मिळाला?
अवि. स. खांडेकर
बकुसुमाग्रज
कविंदा करंदीकर
डभालचंद्र नेमाडे
योग्य उत्तर: अ) वि. स. खांडेकर

स्पष्टीकरण: वि. स. खांडेकर यांना १९७४ मध्ये 'ययाती' कादंबरीसाठी पहिला ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला.
2. मराठी भाषा गौरव दिन कधी साजरा केला जातो?
अ१ मे
ब२७ फेब्रुवारी
क१५ ऑगस्ट
ड२६ जानेवारी
योग्य उत्तर: ब) २७ फेब्रुवारी

स्पष्टीकरण: कवी कुसुमाग्रज यांचा जन्मदिवस २७ फेब्रुवारी हा 'मराठी भाषा गौरव दिन' म्हणून साजरा होतो.
3. ज्ञानपीठ पुरस्काराची सुरुवात कोणत्या वर्षी झाली?
अ१९५४
ब१९६०
क१९६५
ड१९७०
योग्य उत्तर: क) १९६५

स्पष्टीकरण: ज्ञानपीठ पुरस्काराची सुरुवात १९६५ मध्ये झाली.
4. भालचंद्र नेमाडे यांना ज्ञानपीठ पुरस्कार कोणत्या वर्षी मिळाला?
अ२०१२
ब२०१३
क२०१४
ड२०१५
योग्य उत्तर: क) २०१४

स्पष्टीकरण: भालचंद्र नेमाडे यांना २०१४ मध्ये ज्ञानपीठ पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.
5. साहित्य अकादमी पुरस्काराची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
अ१९५०
ब१९५४
क१९६०
ड१९६५
योग्य उत्तर: ब) १९५४

स्पष्टीकरण: साहित्य अकादमीची स्थापना १९५४ मध्ये झाली.
6. नटसम्राट हे नाटक कोणाचे आहे?
अवि. स. खांडेकर
बकुसुमाग्रज
कपु. ल. देशपांडे
डशिवाजी सावंत
योग्य उत्तर: ब) कुसुमाग्रज

स्पष्टीकरण: नटसम्राट हे प्रसिद्ध नाटक कुसुमाग्रज (वि. वा. शिरवाडकर) यांचे आहे.
7. मृत्युंजय कादंबरीचे लेखक कोण आहेत?
अशिवाजी सावंत
बरणजित देसाई
कभालचंद्र नेमाडे
डव. पु. काळे
योग्य उत्तर: अ) शिवाजी सावंत

स्पष्टीकरण: मृत्युंजय ही कादंबरी शिवाजी सावंत यांनी लिहिली आहे.
8. ययाती कादंबरीचे लेखक कोण आहेत?
अवि. स. खांडेकर
बविंदा करंदीकर
ककुसुमाग्रज
डना. धों. महानोर
योग्य उत्तर: अ) वि. स. खांडेकर

स्पष्टीकरण: ययाती कादंबरी वि. स. खांडेकर यांनी लिहिली आहे.
9. मराठी साहित्यातील 'विंदा' हे टोपणनाव कोणाचे आहे?
अवि. वा. शिरवाडकर
बगोविंद विनायक करंदीकर
कविठ्ठल वाघ
डवि. स. खांडेकर
योग्य उत्तर: ब) गोविंद विनायक करंदीकर

स्पष्टीकरण: विंदा करंदीकर यांचे पूर्ण नाव गोविंद विनायक करंदीकर असे आहे.
10. खालीलपैकी कोणाला ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळालेला नाही?
अवि. स. खांडेकर
बकुसुमाग्रज
कविंदा करंदीकर
डपु. ल. देशपांडे
योग्य उत्तर: ड) पु. ल. देशपांडे

स्पष्टीकरण: पु. ल. देशपांडे यांना ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळालेला नाही.
11. साहित्य अकादमी पुरस्काराचे स्वरूप काय आहे?
अ५ लाख
ब२ लाख
क१ लाख
ड५० हजार
योग्य उत्तर: क) १ लाख

स्पष्टीकरण: साहित्य अकादमी पुरस्काराचे स्वरूप १ लाख रुपये आणि सन्मानचिन्ह असे आहे.
12. श्यामची आई या पुस्तकाचे लेखक कोण आहेत?
असाने गुरुजी
बवि. स. खांडेकर
ककुसुमाग्रज
डशिवाजी सावंत
योग्य उत्तर: अ) साने गुरुजी

स्पष्टीकरण: श्यामची आई हे पुस्तक साने गुरुजी यांनी लिहिले आहे.
13. कोसला कादंबरीचे लेखक कोण आहेत?
अभालचंद्र नेमाडे
बरणजित देसाई
कव. पु. काळे
डपु. ल. देशपांडे
योग्य उत्तर: अ) भालचंद्र नेमाडे

स्पष्टीकरण: कोसला ही प्रसिद्ध कादंबरी भालचंद्र नेमाडे यांची आहे.
14. मराठी भाषेतील पहिले साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते कोण?
अवि. स. खांडेकर
बलक्ष्मणशास्त्री जोशी
ककुसुमाग्रज
डविंदा करंदीकर
योग्य उत्तर: ब) लक्ष्मणशास्त्री जोशी

स्पष्टीकरण: लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांना १९५५ मध्ये 'वैदिक संस्कृतीचा विकास' या ग्रंथासाठी पहिला साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला.
15. महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाचे अध्यक्ष कोण असतात?
अमुख्यमंत्री
बसाहित्यिक
कराज्यपाल
डशिक्षण मंत्री
योग्य उत्तर: ब) साहित्यिक

स्पष्टीकरण: या मंडळाचे अध्यक्ष सामान्यतः एक ज्येष्ठ साहित्यिक असतात.
16. खालीलपैकी कोणती कादंबरी रणजित देसाई यांची आहे?
अययाती
बमृत्युंजय
कस्वामी
डकोसला
योग्य उत्तर: क) स्वामी

स्पष्टीकरण: स्वामी ही कादंबरी रणजित देसाई यांची आहे.
17. ज्ञानपीठ पुरस्काराचे स्वरूप काय आहे?
अ५ लाख
ब७ लाख
क११ लाख
ड१५ लाख
योग्य उत्तर: क) ११ लाख

स्पष्टीकरण: ज्ञानपीठ पुरस्काराचे स्वरूप ११ लाख रुपये, वाग्देवीची मूर्ती आणि प्रशस्तीपत्र असे आहे.
18. मराठी साहित्यातील 'कुसुमाग्रज' हे टोपणनाव कोणाचे आहे?
अवि. वा. शिरवाडकर
बवि. स. खांडेकर
कविंदा करंदीकर
डना. धों. महानोर
योग्य उत्तर: अ) वि. वा. शिरवाडकर

स्पष्टीकरण: वि. वा. शिरवाडकर हे कुसुमाग्रज या नावाने प्रसिद्ध आहेत.
19. साहित्य अकादमी पुरस्कार दरवर्षी किती भाषांसाठी दिला जातो?
अ२२
ब२४
क१५
ड१०
योग्य उत्तर: ब) २४

स्पष्टीकरण: साहित्य अकादमी पुरस्कार भारतीय संविधानातील २२ भाषांसह एकूण २४ भाषांसाठी दिला जातो.
20. खालीलपैकी कोणता पुरस्कार साहित्यासाठी दिला जात नाही?
अज्ञानपीठ
बसाहित्य अकादमी
कमहाराष्ट्र राज्य साहित्य पुरस्कार
डअर्जुन पुरस्कार
योग्य उत्तर: ड) अर्जुन पुरस्कार

स्पष्टीकरण: अर्जुन पुरस्कार खेळासाठी दिला जातो, साहित्यासाठी नाही.