MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय शौर्य पुरस्कार: एक अभ्यास | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय शौर्य पुरस्कार: एक अभ्यास

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतीय सशस्त्र दलातील अधिकारी आणि जवानांनी दाखवलेल्या अतुलनीय शौर्याचा आणि बलिदानाचा सन्मान करण्यासाठी भारत सरकारद्वारे शौर्य पुरस्कार दिले जातात. हे पुरस्कार प्रामुख्याने दोन गटांत विभागले जातात: युद्धकालीन आणि शांतताकालीन.

सविस्तर माहिती

शौर्य पुरस्कारांची सुरुवात २६ जानेवारी १९५० रोजी झाली. हे पुरस्कार दरवर्षी प्रजासत्ताक दिन आणि स्वातंत्र्य दिनाच्या पूर्वसंध्येला जाहीर केले जातात. युद्धभूमीवर दाखवलेल्या पराक्रमासाठी 'युद्धकालीन' आणि इतर परिस्थितीत दाखवलेल्या शौर्यासाठी 'शांतताकालीन' पुरस्कार दिले जातात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

युद्धकालीन पुरस्कार

शत्रूविरुद्धच्या प्रत्यक्ष युद्धात दाखवलेल्या पराक्रमासाठी दिले जाणारे पुरस्कार (उदा. परमवीर चक्र).

शांतताकालीन पुरस्कार

युद्धभूमीव्यतिरिक्त इतर परिस्थितीत, जसे की दहशतवादविरोधी कारवाया किंवा बचाव कार्यात दाखवलेल्या शौर्यासाठी दिले जाणारे पुरस्कार (उदा. अशोक चक्र).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • परमवीर चक्र हे भारतातील सर्वोच्च लष्करी शौर्य पदक आहे.
  • अशोक चक्र हे शांतताकालीन सर्वोच्च शौर्य पदक आहे.
  • पुरस्कारांची घोषणा राष्ट्रपतींच्या हस्ते केली जाते.
  • हे पुरस्कार केवळ लष्करी जवानांनाच नव्हे, तर प्रसंगी नागरिकांनाही दिले जाऊ शकतात.

महत्त्वाची तथ्ये

  • महावीर चक्र हे युद्धकालीन दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वोच्च पदक आहे.
  • वीर चक्र हे युद्धकालीन तिसऱ्या क्रमांकाचे सर्वोच्च पदक आहे.
  • कीर्ती चक्र हे शांतताकालीन दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वोच्च पदक आहे.
  • शौर्य चक्र हे शांतताकालीन तिसऱ्या क्रमांकाचे सर्वोच्च पदक आहे.

उदाहरणे

परमवीर चक्र

मेजर सोमनाथ शर्मा यांना पहिले परमवीर चक्र मरणोत्तर प्रदान करण्यात आले.

अशोक चक्र

हे पदक शांततेच्या काळात अतुलनीय शौर्य किंवा आत्मबलिदान दाखवणाऱ्या व्यक्तीला दिले जाते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

युद्धकालीन आणि शांतताकालीन पुरस्कारांचा क्रम लक्षात ठेवा.
पहिले विजेते आणि अलीकडील महत्त्वाच्या विजेत्यांची नावे लक्षात ठेवा.
पुरस्कारांची घोषणा कधी केली जाते हे लक्षात ठेवा (२६ जानेवारी आणि १५ ऑगस्ट).
पुरस्कारांचे स्वरूप (पदक आणि मानचिन्ह) यावर प्रश्न विचारले जाऊ शकतात.

⚠️ सामान्य चुका

युद्धकालीन आणि शांतताकालीन पुरस्कारांची गल्लत करणे.
पुरस्कारांच्या क्रमांकाचा क्रम चुकीचा लावणे.
केवळ लष्करी जवानांनाच हे पुरस्कार मिळतात असा समज करून घेणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतातील सर्वोच्च लष्करी शौर्य पदक कोणते आहे?
अमहावीर चक्र
बपरमवीर चक्र
कअशोक चक्र
डवीर चक्र
योग्य उत्तर: ब) परमवीर चक्र

स्पष्टीकरण: परमवीर चक्र हे भारतातील सर्वोच्च युद्धकालीन शौर्य पदक आहे.
2. शांतताकालीन सर्वोच्च शौर्य पुरस्कार कोणता आहे?
अकीर्ती चक्र
बशौर्य चक्र
कअशोक चक्र
डपरमवीर चक्र
योग्य उत्तर: क) अशोक चक्र

स्पष्टीकरण: अशोक चक्र हे शांतताकालीन सर्वोच्च शौर्य पदक आहे.
3. युद्धकालीन शौर्य पुरस्कारांचा योग्य क्रम कोणता?
अपरमवीर चक्र > महावीर चक्र > वीर चक्र
बमहावीर चक्र > परमवीर चक्र > वीर चक्र
कवीर चक्र > महावीर चक्र > परमवीर चक्र
डपरमवीर चक्र > वीर चक्र > महावीर चक्र
योग्य उत्तर: अ) परमवीर चक्र > महावीर चक्र > वीर चक्र

स्पष्टीकरण: युद्धकालीन पुरस्कारांचा क्रम परमवीर चक्र, महावीर चक्र आणि वीर चक्र असा आहे.
4. शांतताकालीन शौर्य पुरस्कारांचा योग्य क्रम कोणता?
अशौर्य चक्र > कीर्ती चक्र > अशोक चक्र
बअशोक चक्र > कीर्ती चक्र > शौर्य चक्र
ककीर्ती चक्र > अशोक चक्र > शौर्य चक्र
डअशोक चक्र > शौर्य चक्र > कीर्ती चक्र
योग्य उत्तर: ब) अशोक चक्र > कीर्ती चक्र > शौर्य चक्र

स्पष्टीकरण: शांतताकालीन पुरस्कारांचा क्रम अशोक चक्र, कीर्ती चक्र आणि शौर्य चक्र असा आहे.
5. पहिले परमवीर चक्र कोणाला मिळाले?
अकॅप्टन विक्रम बत्रा
बमेजर सोमनाथ शर्मा
कसुभेदार जोगिंदर सिंग
डलेफ्टनंट मनोज पांडे
योग्य उत्तर: ब) मेजर सोमनाथ शर्मा

स्पष्टीकरण: मेजर सोमनाथ शर्मा यांना १९४७ च्या भारत-पाक युद्धात दाखवलेल्या शौर्यासाठी पहिले परमवीर चक्र मिळाले.
6. शौर्य पुरस्कारांची घोषणा सामान्यतः कोणत्या दिवशी केली जाते?
अ२ ऑक्टोबर
ब१ मे
क२६ जानेवारी आणि १५ ऑगस्ट
ड१५ जानेवारी
योग्य उत्तर: क) २६ जानेवारी आणि १५ ऑगस्ट

स्पष्टीकरण: शौर्य पुरस्कारांची घोषणा प्रजासत्ताक दिन (२६ जानेवारी) आणि स्वातंत्र्य दिन (१५ ऑगस्ट) च्या पूर्वसंध्येला केली जाते.
7. खालीलपैकी कोणता पुरस्कार युद्धकालीन नाही?
अपरमवीर चक्र
बमहावीर चक्र
कवीर चक्र
डअशोक चक्र
योग्य उत्तर: ड) अशोक चक्र

स्पष्टीकरण: अशोक चक्र हा शांतताकालीन पुरस्कार आहे.
8. शौर्य पुरस्कार कोणाच्या हस्ते प्रदान केले जातात?
अपंतप्रधान
बसंरक्षण मंत्री
कराष्ट्रपती
डसरसेनापती
योग्य उत्तर: क) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: शौर्य पुरस्कार राष्ट्रपतींच्या हस्ते प्रदान केले जातात.
9. कीर्ती चक्र हा कोणत्या प्रकारचा पुरस्कार आहे?
अयुद्धकालीन
बशांतताकालीन
कखेळ
डसाहित्य
योग्य उत्तर: ब) शांतताकालीन

स्पष्टीकरण: कीर्ती चक्र हा शांतताकालीन शौर्य पुरस्कार आहे.
10. वीर चक्र हे युद्धकालीन शौर्य पुरस्कारांच्या श्रेणीत कितव्या क्रमांकावर येते?
अपहिले
बदुसरे
कतिसरे
डचौथे
योग्य उत्तर: क) तिसरे

स्पष्टीकरण: वीर चक्र हे तिसऱ्या क्रमांकाचे युद्धकालीन शौर्य पदक आहे.
11. शौर्य चक्र हे शांतताकालीन शौर्य पुरस्कारांच्या श्रेणीत कितव्या क्रमांकावर येते?
अपहिले
बदुसरे
कतिसरे
डचौथे
योग्य उत्तर: क) तिसरे

स्पष्टीकरण: शौर्य चक्र हे तिसऱ्या क्रमांकाचे शांतताकालीन शौर्य पदक आहे.
12. भारतीय सशस्त्र दलातील जवानांना शौर्य पुरस्कार कोणत्या कारणासाठी दिले जातात?
अउत्कृष्ट खेळासाठी
बअतुलनीय शौर्य आणि बलिदानासाठी
कदीर्घ सेवेसाठी
डशैक्षणिक कामगिरीसाठी
योग्य उत्तर: ब) अतुलनीय शौर्य आणि बलिदानासाठी

स्पष्टीकरण: शौर्य पुरस्कार हे युद्ध किंवा शांततेच्या काळात दाखवलेल्या अतुलनीय शौर्यासाठी दिले जातात.
13. खालीलपैकी कोणता पुरस्कार शांतताकालीन नाही?
अअशोक चक्र
बकीर्ती चक्र
कशौर्य चक्र
डमहावीर चक्र
योग्य उत्तर: ड) महावीर चक्र

स्पष्टीकरण: महावीर चक्र हा युद्धकालीन पुरस्कार आहे.
14. शौर्य पुरस्कारांची सुरुवात कोणत्या वर्षी झाली?
अ१९४७
ब१९५०
क१९५२
ड१९६२
योग्य उत्तर: ब) १९५०

स्पष्टीकरण: शौर्य पुरस्कारांची अधिकृत सुरुवात २६ जानेवारी १९५० रोजी झाली.
15. युद्धभूमीवर शत्रूविरुद्ध दाखवलेल्या शौर्यासाठी कोणता पुरस्कार दिला जातो?
अअशोक चक्र
बकीर्ती चक्र
कपरमवीर चक्र
डशौर्य चक्र
योग्य उत्तर: क) परमवीर चक्र

स्पष्टीकरण: परमवीर चक्र हे युद्धभूमीवरील शौर्यासाठी दिले जाते.
16. शांतताकाळात दहशतवादविरोधी कारवायांमध्ये शौर्य दाखवल्यास कोणता पुरस्कार मिळू शकतो?
अपरमवीर चक्र
बमहावीर चक्र
कवीर चक्र
डकीर्ती चक्र
योग्य उत्तर: ड) कीर्ती चक्र

स्पष्टीकरण: शांतताकालीन कारवायांसाठी कीर्ती चक्र किंवा शौर्य चक्र दिले जाते.
17. शौर्य पुरस्कारांच्या संदर्भात 'मरणोत्तर' म्हणजे काय?
अनिवृत्तीनंतर
बमृत्यूनंतर
कसेवेदरम्यान
डयुद्धानंतर
योग्य उत्तर: ब) मृत्यूनंतर

स्पष्टीकरण: मरणोत्तर म्हणजे व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर दिला जाणारा सन्मान.
18. खालीलपैकी कोणत्या पुरस्काराचे नाव 'चक्र' या शब्दाने संपत नाही?
अपरमवीर चक्र
बमहावीर चक्र
कवीर चक्र
डसर्व पर्याय चुकीचे आहेत
योग्य उत्तर: ड) सर्व पर्याय चुकीचे आहेत

स्पष्टीकरण: दिलेल्या सर्व पुरस्कारांच्या नावांत 'चक्र' हा शब्द येतो.
19. शौर्य पुरस्कारांसाठी पात्र कोण असू शकते?
अकेवळ लष्करी अधिकारी
बकेवळ सैनिक
कसशस्त्र दलातील सदस्य आणि काही प्रसंगी नागरिक
डकेवळ पोलीस
योग्य उत्तर: क) सशस्त्र दलातील सदस्य आणि काही प्रसंगी नागरिक

स्पष्टीकरण: शौर्य पुरस्कार सशस्त्र दलातील सदस्यांना आणि काही विशेष परिस्थितीत नागरिकांनाही दिले जाऊ शकतात.
20. भारतातील शौर्य पुरस्कारांचे मुख्य वर्गीकरण काय आहे?
असरकारी आणि खाजगी
बयुद्धकालीन आणि शांतताकालीन
कलष्करी आणि पोलीस
डराष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय
योग्य उत्तर: ब) युद्धकालीन आणि शांतताकालीन

स्पष्टीकरण: शौर्य पुरस्कारांचे मुख्य वर्गीकरण युद्धकालीन आणि शांतताकालीन असे आहे.