MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतातील प्रमुख नागरी पुरस्कार | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतातील प्रमुख नागरी पुरस्कार

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

भारतातील नागरी पुरस्कार हे विविध क्षेत्रांत उल्लेखनीय कामगिरी करणाऱ्या व्यक्तींना केंद्र सरकारद्वारे दिले जाणारे सर्वोच्च सन्मान आहेत. हे पुरस्कार प्रामुख्याने कला, साहित्य, विज्ञान, सार्वजनिक सेवा आणि क्रीडा यांसारख्या क्षेत्रांतील योगदानासाठी दिले जातात.

सविस्तर माहिती

भारतातील नागरी पुरस्कारांची सुरुवात १९५४ मध्ये झाली. यामध्ये 'भारतरत्न' हा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे, तर त्यानंतर पद्म पुरस्कारांची श्रेणी येते. पद्म पुरस्कारांमध्ये पद्मविभूषण, पद्मभूषण आणि पद्मश्री असे तीन प्रकार आहेत. हे पुरस्कार दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनाच्या पूर्वसंध्येला घोषित केले जातात.

महत्त्वाच्या संज्ञा

भारतरत्न

भारतातील सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, जो कोणत्याही क्षेत्रातील अपवादात्मक सेवेसाठी दिला जातो.

पद्म पुरस्कार

विशिष्ट क्षेत्रांत केलेल्या विशेष कार्यासाठी दिला जाणारा सन्मान (पद्मविभूषण, पद्मभूषण, पद्मश्री).

महत्त्वाचे मुद्दे

  • भारतरत्न पुरस्काराची सुरुवात १९५४ मध्ये झाली.
  • पद्मविभूषण हा देशातील दुसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे.
  • पद्मभूषण हा तिसऱ्या क्रमांकाचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे.
  • पद्मश्री हा चौथ्या क्रमांकाचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे.
  • एका वर्षात जास्तीत जास्त तीन व्यक्तींना भारतरत्न दिला जाऊ शकतो.

महत्त्वाची तथ्ये

  • पद्म पुरस्कारांची घोषणा दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनी केली जाते.
  • हे पुरस्कार राष्ट्रपतींच्या हस्ते प्रदान केले जातात.
  • पद्म पुरस्कारांची संख्या एका वर्षात १२० पेक्षा जास्त असू नये (मरणोत्तर पुरस्कार वगळून).
  • भारतरत्न पुरस्कारासाठी कोणतीही लेखी शिफारस आवश्यक नसते.

उदाहरणे

भारतरत्न विजेते

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, सचिन तेंडुलकर, लता मंगेशकर आणि अटल बिहारी वाजपेयी यांना भारतरत्नाने सन्मानित करण्यात आले आहे.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

पुरस्कारांचा क्रम (भारतरत्न > पद्मविभूषण > पद्मभूषण > पद्मश्री) लक्षात ठेवा.
चालू घडामोडींच्या संदर्भात त्या वर्षीच्या पद्म पुरस्कार विजेत्यांची नावे वाचा.
महाराष्ट्रातील व्यक्तींना मिळालेल्या पुरस्कारांवर विशेष लक्ष द्या.

⚠️ सामान्य चुका

पद्म पुरस्कारांचा क्रम उलट लावणे.
पुरस्कारांची स्थापना वर्ष विसरणे.
पुरस्कारांचे स्वरूप (पदक/प्रमाणपत्र) याबद्दल गोंधळ होणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. भारतातील सर्वोच्च नागरी पुरस्कार कोणता आहे?
अपद्मविभूषण
बभारतरत्न
कपद्मभूषण
डपद्मश्री
योग्य उत्तर: ब) भारतरत्न

स्पष्टीकरण: भारतरत्न हा भारताचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे.
2. पद्म पुरस्कारांची घोषणा कोणत्या दिवशी केली जाते?
अ१५ ऑगस्ट
ब२६ जानेवारी
क२ ऑक्टोबर
ड१ मे
योग्य उत्तर: ब) २६ जानेवारी

स्पष्टीकरण: पद्म पुरस्कारांची घोषणा दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनी (२६ जानेवारी) केली जाते.
3. पद्म पुरस्कारांच्या श्रेणीत दुसऱ्या क्रमांकाचा पुरस्कार कोणता?
अपद्मश्री
बपद्मभूषण
कपद्मविभूषण
डभारतरत्न
योग्य उत्तर: क) पद्मविभूषण

स्पष्टीकरण: पद्मविभूषण हा पद्म पुरस्कारांमधील सर्वोच्च आणि देशातील दुसरा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे.
4. भारतरत्न पुरस्काराची सुरुवात कोणत्या वर्षी झाली?
अ१९५०
ब१९५२
क१९५४
ड१९५६
योग्य उत्तर: क) १९५४

स्पष्टीकरण: भारतरत्न पुरस्काराची सुरुवात १९५४ मध्ये झाली.
5. एका वर्षात जास्तीत जास्त किती व्यक्तींना भारतरत्न दिला जाऊ शकतो?
अदोन
बतीन
कचार
डपाच
योग्य उत्तर: ब) तीन

स्पष्टीकरण: एका वर्षात जास्तीत जास्त तीन व्यक्तींना भारतरत्न दिला जाऊ शकतो.
6. पद्मश्री पुरस्कार हा कितव्या क्रमांकाचा नागरी पुरस्कार आहे?
अदुसरा
बतिसरा
कचौथा
डपाचवा
योग्य उत्तर: क) चौथा

स्पष्टीकरण: पद्मश्री हा चौथा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे.
7. पद्म पुरस्कार कोणाच्या हस्ते प्रदान केले जातात?
अपंतप्रधान
बराष्ट्रपती
कगृहमंत्री
डसरन्यायाधीश
योग्य उत्तर: ब) राष्ट्रपती

स्पष्टीकरण: पद्म पुरस्कार राष्ट्रपतींच्या हस्ते प्रदान केले जातात.
8. खालीलपैकी कोणाला भारतरत्न मिळालेला नाही?
असचिन तेंडुलकर
बलता मंगेशकर
कडॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
डमहात्मा गांधी
योग्य उत्तर: ड) महात्मा गांधी

स्पष्टीकरण: महात्मा गांधी यांना भारतरत्न मिळालेला नाही.
9. पद्म पुरस्कारांमध्ये खालीलपैकी कशाचा समावेश होत नाही?
अपद्मविभूषण
बपद्मभूषण
कपद्मश्री
डपद्मगौरव
योग्य उत्तर: ड) पद्मगौरव

स्पष्टीकरण: पद्मगौरव नावाचा कोणताही नागरी पुरस्कार नाही.
10. भारतरत्न पुरस्काराचे स्वरूप कसे असते?
अरोख रक्कम
बपदक आणि प्रमाणपत्र
ककेवळ प्रमाणपत्र
डकाहीही नाही
योग्य उत्तर: ब) पदक आणि प्रमाणपत्र

स्पष्टीकरण: भारतरत्न पुरस्कारात पदक आणि राष्ट्रपतींच्या स्वाक्षरीचे प्रमाणपत्र दिले जाते, कोणतीही रोख रक्कम दिली जात नाही.
11. पद्म पुरस्कारांची शिफारस करण्यासाठी कोणती समिती असते?
अपद्म पुरस्कार समिती
बनिवड समिती
कसल्लागार समिती
डयापैकी नाही
योग्य उत्तर: अ) पद्म पुरस्कार समिती

स्पष्टीकरण: पद्म पुरस्कारांची शिफारस करण्यासाठी दरवर्षी पद्म पुरस्कार समिती गठीत केली जाते.
12. पद्म पुरस्कारांची संख्या एका वर्षात जास्तीत जास्त किती असावी?
अ१००
ब११०
क१२०
ड१५०
योग्य उत्तर: क) १२०

स्पष्टीकरण: मरणोत्तर पुरस्कार वगळता एका वर्षात १२० पेक्षा जास्त पद्म पुरस्कार दिले जात नाहीत.
13. भारतरत्न मिळवणारे पहिले खेळाडू कोण?
असुनील गावस्कर
बसचिन तेंडुलकर
ककपिल देव
डपी. टी. उषा
योग्य उत्तर: ब) सचिन तेंडुलकर

स्पष्टीकरण: सचिन तेंडुलकर हे भारतरत्न मिळवणारे पहिले खेळाडू आहेत.
14. पद्म पुरस्कारांसाठी शिफारसी कोणाकडून मागवल्या जातात?
अराज्य सरकार
बकेंद्रशासित प्रदेश
कमंत्रालये
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: राज्य सरकार, केंद्रशासित प्रदेश आणि विविध मंत्रालयांकडून शिफारसी मागवल्या जातात.
15. भारतरत्न पुरस्काराचे पदक कोणत्या आकाराचे असते?
अपिंपळाच्या पानासारखे
बकमळाच्या फुलासारखे
कगोल
डचौकोनी
योग्य उत्तर: अ) पिंपळाच्या पानासारखे

स्पष्टीकरण: भारतरत्न पुरस्काराचे पदक पिंपळाच्या पानासारख्या आकाराचे असते.
16. पद्म पुरस्कारांमध्ये 'पद्मभूषण' हा कितव्या क्रमांकाचा पुरस्कार आहे?
अदुसरा
बतिसरा
कचौथा
डपहिला
योग्य उत्तर: ब) तिसरा

स्पष्टीकरण: पद्मभूषण हा तिसऱ्या क्रमांकाचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे.
17. पद्म पुरस्कारांच्या निवडीत कशाचा विचार केला जातो?
अकेवळ राजकीय प्रभाव
बकेवळ आर्थिक स्थिती
कक्षेत्रातील विशेष योगदान
डकेवळ वय
योग्य उत्तर: क) क्षेत्रातील विशेष योगदान

स्पष्टीकरण: पद्म पुरस्कारांसाठी संबंधित क्षेत्रातील अपवादात्मक आणि विशेष योगदानाचा विचार केला जातो.
18. भारतरत्न पुरस्काराची घोषणा कोण करते?
अपंतप्रधान कार्यालय
बराष्ट्रपती सचिवालय
कगृह मंत्रालय
डसर्वोच्च न्यायालय
योग्य उत्तर: ब) राष्ट्रपती सचिवालय

स्पष्टीकरण: भारतरत्न पुरस्काराची घोषणा राष्ट्रपती सचिवालयामार्फत केली जाते.
19. पद्म पुरस्कारांच्या श्रेणीत 'पद्मश्री' कोणाला दिला जातो?
अकेवळ खेळाडूंना
बकेवळ कलाकारांना
कविविध क्षेत्रांतील विशिष्ट सेवेसाठी
डकेवळ राजकारण्यांना
योग्य उत्तर: क) विविध क्षेत्रांतील विशिष्ट सेवेसाठी

स्पष्टीकरण: पद्मश्री पुरस्कार विविध क्षेत्रांतील विशिष्ट सेवेसाठी दिला जातो.
20. भारतरत्न पुरस्काराचे पदक कोणत्या धातूचे असते?
असोने
बचांदी
कतांबे
डकांस्य
योग्य उत्तर: ड) कांस्य

स्पष्टीकरण: भारतरत्न पुरस्काराचे पदक कांस्य धातूचे असते.