MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय मृदा: प्रकार आणि वैशिष्ट्ये | MahaExam

स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न

MahaExam अभ्यास नोट्स

भारतीय मृदा: प्रकार आणि वैशिष्ट्ये

महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स

परिचय

मृदा हे शेतीचे मुख्य आधारस्तंभ आहे. महाराष्ट्रातील आणि भारतातील विविध भौगोलिक परिस्थितीनुसार मृदेचे प्रकार बदलतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने मृदेचे प्रकार, त्यांचे गुणधर्म आणि पिकांसाठी उपयुक्तता समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सविस्तर माहिती

मृदा म्हणजे पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील सेंद्रिय आणि असेंद्रिय पदार्थांचे मिश्रण. भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) ने भारतातील मृदेचे प्रामुख्याने आठ प्रकारांत वर्गीकरण केले आहे. महाराष्ट्रात प्रामुख्याने काळी मृदा (रेगुर), तांबडी-पिवळी मृदा, जांभी मृदा आणि गाळाची मृदा आढळते.

महत्त्वाच्या संज्ञा

मृदा

खडक आणि सेंद्रिय पदार्थांच्या विघटनातून तयार झालेला पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील थर.

ह्युमस

मृदेतील कुजलेल्या सेंद्रिय पदार्थांपासून तयार होणारा घटक, जो सुपीकता वाढवतो.

महत्त्वाचे मुद्दे

  • काळी मृदा कापसाच्या पिकासाठी अत्यंत उपयुक्त असते.
  • जांभी मृदा प्रामुख्याने कोकण किनारपट्टीवर आढळते.
  • गाळाची मृदा नद्यांच्या खोऱ्यात आढळते आणि ती अत्यंत सुपीक असते.
  • मृदेचा सामू (pH) ७ च्या आसपास असल्यास ती पिकांसाठी योग्य असते.

महत्त्वाची तथ्ये

  • भारतात सर्वाधिक क्षेत्रफळ गाळाच्या मृदेने व्यापलेले आहे.
  • मृदा आरोग्य पत्रिका (Soil Health Card) योजनेचा उद्देश जमिनीचा कस तपासणे हा आहे.
  • महाराष्ट्रात सर्वाधिक क्षेत्र काळ्या मृदेने व्यापलेले आहे.

उदाहरणे

काळी मृदा

ही मृदा दख्खनच्या पठारावर आढळते, तिला 'रेगुर' किंवा 'कापसाची मृदा' म्हणतात.

जांभी मृदा

ही मृदा जास्त पावसाच्या प्रदेशात आढळते, यात लोह आणि ॲल्युमिनियमचे प्रमाण जास्त असते.

🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स

मृदेचे प्रकार आणि त्यातील मुख्य पिके यांचा तक्ता तयार करा.
नकाशाच्या साहाय्याने महाराष्ट्रातील मृदेचे वितरण लक्षात ठेवा.
मृदा संवर्धनाचे उपाय (उदा. बांधबंदिस्ती) यावर प्रश्न विचारले जातात.

⚠️ सामान्य चुका

काळी मृदा आणि गाळाची मृदा यांच्यातील फरक न समजणे.
मृदेच्या प्रकारांचे चुकीचे भौगोलिक वितरण लक्षात ठेवणे.

📝 सराव प्रश्न

20 बहुपर्यायी प्रश्न

1. महाराष्ट्रात सर्वाधिक क्षेत्र कोणत्या मृदेने व्यापलेले आहे?
अजांभी मृदा
बकाळी मृदा
कगाळाची मृदा
डतांबडी मृदा
योग्य उत्तर: ब) काळी मृदा

स्पष्टीकरण: महाराष्ट्राच्या दख्खनच्या पठारावर मोठ्या प्रमाणावर काळी मृदा (रेगुर) आढळते.
2. काळ्या मृदेला दुसऱ्या कोणत्या नावाने ओळखले जाते?
अरेगुर
बखादर
कभांगर
डलॅटेराईट
योग्य उत्तर: अ) रेगुर

स्पष्टीकरण: काळी मृदा ही कापसासाठी प्रसिद्ध असल्याने तिला रेगुर मृदा असेही म्हणतात.
3. कोकण किनारपट्टीवर प्रामुख्याने कोणती मृदा आढळते?
अकाळी मृदा
बगाळाची मृदा
कजांभी मृदा
डवाळवंटी मृदा
योग्य उत्तर: क) जांभी मृदा

स्पष्टीकरण: कोकणातील जास्त पावसाच्या आणि उष्ण हवामानाच्या प्रदेशात जांभी (लॅटेराईट) मृदा आढळते.
4. नद्यांच्या खोऱ्यात आढळणारी सुपीक मृदा कोणती?
अजांभी
बकाळी
कगाळाची
डतांबडी
योग्य उत्तर: क) गाळाची

स्पष्टीकरण: नद्यांनी वाहून आणलेल्या गाळामुळे गाळाची मृदा तयार होते, जी अत्यंत सुपीक असते.
5. मृदेचा सामू (pH) किती असल्यास ती पिकांसाठी आदर्श मानली जाते?
अ५.० ते ६.०
ब६.५ ते ७.५
क८.५ ते ९.५
ड४.० पेक्षा कमी
योग्य उत्तर: ब) ६.५ ते ७.५

स्पष्टीकरण: उदासीन (Neutral) मृदा, ज्याचा pH ६.५ ते ७.५ असतो, ती पिकांसाठी उत्तम असते.
6. मृदेची धूप रोखण्यासाठी कोणता उपाय सर्वोत्तम आहे?
अवृक्षतोड
बअति-चराई
कवृक्षारोपण आणि बांधबंदिस्ती
डरासायनिक खतांचा अतिवापर
योग्य उत्तर: क) वृक्षारोपण आणि बांधबंदिस्ती

स्पष्टीकरण: वृक्षारोपण आणि बांधबंदिस्तीमुळे जमिनीची धूप थांबवता येते.
7. जांभी मृदेत कशाचे प्रमाण जास्त असते?
अलोह आणि ॲल्युमिनियम
बकॅल्शियम
कपोटॅशियम
डसेंद्रिय कर्ब
योग्य उत्तर: अ) लोह आणि ॲल्युमिनियम

स्पष्टीकरण: जांभी मृदेत लोह आणि ॲल्युमिनियमचे ऑक्साइड्स जास्त असतात.
8. भारतातील मृदेचे वर्गीकरण करणारी संस्था कोणती?
अISRO
बICAR
कNASA
डWHO
योग्य उत्तर: ब) ICAR

स्पष्टीकरण: भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) ही संस्था मृदेचे वर्गीकरण करते.
9. कोणत्या मृदेत पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता सर्वाधिक असते?
अवाळूची मृदा
बकाळी मृदा
कजांभी मृदा
डतांबडी मृदा
योग्य उत्तर: ब) काळी मृदा

स्पष्टीकरण: काळ्या मृदेचे कण सूक्ष्म असल्याने ती पाणी धरून ठेवण्यास उत्तम असते.
10. मृदा आरोग्य पत्रिका योजनेचा मुख्य उद्देश काय आहे?
अमोफत बियाणे देणे
बजमिनीचा कस तपासणे
कट्रॅक्टर वाटप
डविमा संरक्षण
योग्य उत्तर: ब) जमिनीचा कस तपासणे

स्पष्टीकरण: शेतकऱ्यांना त्यांच्या जमिनीतील पोषक घटकांची माहिती मिळावी हा या योजनेचा उद्देश आहे.
11. गाळाच्या मृदेचे नवीन संचयन असलेल्या भागाला काय म्हणतात?
अभांगर
बखादर
कतराई
डभाबर
योग्य उत्तर: ब) खादर

स्पष्टीकरण: गाळाच्या मृदेतील नवीन संचयनाला 'खादर' म्हणतात, तर जुन्याला 'भांगर' म्हणतात.
12. महाराष्ट्रातील तांबडी-पिवळी मृदा प्रामुख्याने कोणत्या भागात आढळते?
अकोकण
बविदर्भ
कमराठवाडा
डउत्तर महाराष्ट्र
योग्य उत्तर: ब) विदर्भ

स्पष्टीकरण: विदर्भातील चंद्रपूर, गडचिरोली या जिल्ह्यांत तांबडी-पिवळी मृदा आढळते.
13. मृदेतील सेंद्रिय पदार्थांना काय म्हणतात?
अखनिज
बह्युमस
कगाळ
डवाळू
योग्य उत्तर: ब) ह्युमस

स्पष्टीकरण: कुजलेल्या वनस्पती आणि प्राण्यांच्या अवशेषांपासून ह्युमस तयार होतो.
14. कोणत्या मृदेत कापूस हे पीक मोठ्या प्रमाणावर घेतले जाते?
अजांभी
बकाळी
कगाळाची
डवाळवंटी
योग्य उत्तर: ब) काळी

स्पष्टीकरण: काळी मृदा कापसासाठी अत्यंत पोषक असते.
15. मृदेची धूप होण्याचे मुख्य कारण कोणते?
अपाऊस आणि वारा
बसूर्यप्रकाश
कचंद्रप्रकाश
डभूकंप
योग्य उत्तर: अ) पाऊस आणि वारा

स्पष्टीकरण: पाणी आणि वाऱ्यामुळे जमिनीचा वरचा थर वाहून जातो, यालाच मृदेची धूप म्हणतात.
16. जांभी मृदा कोणत्या पिकांसाठी उपयुक्त असते?
अकापूस
बकाजू आणि रबर
कगहू
डज्वारी
योग्य उत्तर: ब) काजू आणि रबर

स्पष्टीकरण: जांभी मृदेत काजू, रबर आणि चहा यांसारखी पिके चांगली येतात.
17. मृदेच्या निर्मिती प्रक्रियेला काय म्हणतात?
अपेडोजेनेसिस
बफोटोसिंथेसिस
कइरोझन
डसेडिमेंटेशन
योग्य उत्तर: अ) पेडोजेनेसिस

स्पष्टीकरण: मृदा निर्मितीच्या प्रक्रियेला 'पेडोजेनेसिस' (Pedogenesis) असे म्हणतात.
18. भारतात सर्वाधिक क्षेत्र कोणत्या मृदेने व्यापले आहे?
अकाळी मृदा
बगाळाची मृदा
कजांभी मृदा
डतांबडी मृदा
योग्य उत्तर: ब) गाळाची मृदा

स्पष्टीकरण: भारतातील सुमारे ४०% पेक्षा जास्त क्षेत्र गाळाच्या मृदेने व्यापलेले आहे.
19. मृदेतील नायट्रोजनचे प्रमाण वाढवण्यासाठी कोणते पीक घेणे फायदेशीर ठरते?
अगहू
बकडधान्ये
ककापूस
डऊस
योग्य उत्तर: ब) कडधान्ये

स्पष्टीकरण: कडधान्यांच्या मुळांवरील गाठींमध्ये नायट्रोजन स्थिरीकरण करणारे जीवाणू असतात.
20. मृदेचा पोत कशावर अवलंबून असतो?
अहवामान
बमूळ खडक
कसेंद्रिय पदार्थ
डवरील सर्व
योग्य उत्तर: ड) वरील सर्व

स्पष्टीकरण: मृदेचा पोत हा हवामान, मूळ खडक आणि सेंद्रिय पदार्थांच्या मिश्रणावर अवलंबून असतो.