भारतीय मृदा: प्रकार आणि वैशिष्ट्ये | MahaExam
स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स व सराव प्रश्न
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
भारतीय मृदा: प्रकार आणि वैशिष्ट्ये
महाराष्ट्र सरकारी स्पर्धा परीक्षा अभ्यास नोट्स
मूलभूत संकल्पना, व्याख्या, ट्रिक्स आणि स्पर्धा परीक्षांमधील महत्त्वाचे सराव बहुपर्यायी प्रश्न (MCQ).
परिचय
मृदा हे शेतीचे मुख्य आधारस्तंभ आहे. महाराष्ट्रातील आणि भारतातील विविध भौगोलिक परिस्थितीनुसार मृदेचे प्रकार बदलतात. स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने मृदेचे प्रकार, त्यांचे गुणधर्म आणि पिकांसाठी उपयुक्तता समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
सविस्तर माहिती
महत्त्वाच्या संज्ञा
खडक आणि सेंद्रिय पदार्थांच्या विघटनातून तयार झालेला पृथ्वीच्या पृष्ठभागावरील थर.
मृदेतील कुजलेल्या सेंद्रिय पदार्थांपासून तयार होणारा घटक, जो सुपीकता वाढवतो.
महत्त्वाचे मुद्दे
- काळी मृदा कापसाच्या पिकासाठी अत्यंत उपयुक्त असते.
- जांभी मृदा प्रामुख्याने कोकण किनारपट्टीवर आढळते.
- गाळाची मृदा नद्यांच्या खोऱ्यात आढळते आणि ती अत्यंत सुपीक असते.
- मृदेचा सामू (pH) ७ च्या आसपास असल्यास ती पिकांसाठी योग्य असते.
महत्त्वाची तथ्ये
- भारतात सर्वाधिक क्षेत्रफळ गाळाच्या मृदेने व्यापलेले आहे.
- मृदा आरोग्य पत्रिका (Soil Health Card) योजनेचा उद्देश जमिनीचा कस तपासणे हा आहे.
- महाराष्ट्रात सर्वाधिक क्षेत्र काळ्या मृदेने व्यापलेले आहे.
उदाहरणे
काळी मृदा
ही मृदा दख्खनच्या पठारावर आढळते, तिला 'रेगुर' किंवा 'कापसाची मृदा' म्हणतात.
जांभी मृदा
ही मृदा जास्त पावसाच्या प्रदेशात आढळते, यात लोह आणि ॲल्युमिनियमचे प्रमाण जास्त असते.
🎯 परीक्षेसाठी महत्त्वाच्या टिप्स
⚠️ सामान्य चुका
📝 सराव प्रश्न
20 बहुपर्यायी प्रश्न
स्पष्टीकरण: महाराष्ट्राच्या दख्खनच्या पठारावर मोठ्या प्रमाणावर काळी मृदा (रेगुर) आढळते.
स्पष्टीकरण: काळी मृदा ही कापसासाठी प्रसिद्ध असल्याने तिला रेगुर मृदा असेही म्हणतात.
स्पष्टीकरण: कोकणातील जास्त पावसाच्या आणि उष्ण हवामानाच्या प्रदेशात जांभी (लॅटेराईट) मृदा आढळते.
स्पष्टीकरण: नद्यांनी वाहून आणलेल्या गाळामुळे गाळाची मृदा तयार होते, जी अत्यंत सुपीक असते.
स्पष्टीकरण: उदासीन (Neutral) मृदा, ज्याचा pH ६.५ ते ७.५ असतो, ती पिकांसाठी उत्तम असते.
स्पष्टीकरण: वृक्षारोपण आणि बांधबंदिस्तीमुळे जमिनीची धूप थांबवता येते.
स्पष्टीकरण: जांभी मृदेत लोह आणि ॲल्युमिनियमचे ऑक्साइड्स जास्त असतात.
स्पष्टीकरण: भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) ही संस्था मृदेचे वर्गीकरण करते.
स्पष्टीकरण: काळ्या मृदेचे कण सूक्ष्म असल्याने ती पाणी धरून ठेवण्यास उत्तम असते.
स्पष्टीकरण: शेतकऱ्यांना त्यांच्या जमिनीतील पोषक घटकांची माहिती मिळावी हा या योजनेचा उद्देश आहे.
स्पष्टीकरण: गाळाच्या मृदेतील नवीन संचयनाला 'खादर' म्हणतात, तर जुन्याला 'भांगर' म्हणतात.
स्पष्टीकरण: विदर्भातील चंद्रपूर, गडचिरोली या जिल्ह्यांत तांबडी-पिवळी मृदा आढळते.
स्पष्टीकरण: कुजलेल्या वनस्पती आणि प्राण्यांच्या अवशेषांपासून ह्युमस तयार होतो.
स्पष्टीकरण: काळी मृदा कापसासाठी अत्यंत पोषक असते.
स्पष्टीकरण: पाणी आणि वाऱ्यामुळे जमिनीचा वरचा थर वाहून जातो, यालाच मृदेची धूप म्हणतात.
स्पष्टीकरण: जांभी मृदेत काजू, रबर आणि चहा यांसारखी पिके चांगली येतात.
स्पष्टीकरण: मृदा निर्मितीच्या प्रक्रियेला 'पेडोजेनेसिस' (Pedogenesis) असे म्हणतात.
स्पष्टीकरण: भारतातील सुमारे ४०% पेक्षा जास्त क्षेत्र गाळाच्या मृदेने व्यापलेले आहे.
स्पष्टीकरण: कडधान्यांच्या मुळांवरील गाठींमध्ये नायट्रोजन स्थिरीकरण करणारे जीवाणू असतात.
स्पष्टीकरण: मृदेचा पोत हा हवामान, मूळ खडक आणि सेंद्रिय पदार्थांच्या मिश्रणावर अवलंबून असतो.